Potkradanje i rasrbljavanje

Temelji na svetim lažima

feljton dvorSVEDOCI smo pretvaranja srpskog zapadnog Srema i njegovog glavnog grada Vukovara u iskonski hrvatski grad, u kojem su Srbi dospeli u puki status nacionalne manjine sa oko 33 odsto stanovništva. Osporava im se, međutim, čak i to najavom „izvanrednog“ popisa zbog definitivnog uklanjanja ćirilice iz administrativne i kulturno-prosvetne „uporabe“. Ne treba zaboraviti činjenicu da Vukovar geografski nije više zapadni Srem već je naknadnim hrvatskim geopolitičkim transferom smešten u istočnu Slavoniju.

Valja opet podsetiti da je istorija tzv. hrvatstva nastajala na rimokatoličkim „svetim lažima“, odnosno sistematski konstruisanim istorijskim falsifikatima koji su nastajali u vatikanskim i bečko-zagrebačkim istoriografskim radionicama tokom 19. i 20. veka. Takvi falsifikati nesmanjenim intenzitetom nastavljaju se i danas kleptomanskim potezima prisvajanja tuđe duhovne i kulturne baštine, pre svega srpske, ali i slovenačke, nemačke, mađarske, italijanske i druge.

Prisvojili su čak i srpsku ćirilicu, pod nazivom glagoljica, kojom su, prema njihovom snoviđenju, pisali istarski i kvarnerski Hrvati čakavci (koji su u stvari bili Srbi pravoslavne i rimokatoličke vjere prema austrijskom popisu stanovništva iz 1850. godine). Danas je komično posmatrati Hrvate kako su dospeli u poziciju potpunog kulturno-istorijskog nesklada po pitanju ćirilice, pošto deo „obrazovanijih“ Hrvata (akademika) iz Zagreba prisvajaju srpsku ćirilicu govoreći da je ćirilica sastavni deo hrvatske povijesne baštine. Na tu temu su 26. novembra 2012. organizovali čak i jedan naučni skup pod nazivom „Hrvatska ćirilična baština“, a povodom petstote godišnjice štampanja „Dubrovačkog ćiriličnog molitvenika“ - prve „hrvatske knjige“ na ćirilici.

Ultra nacionalni Hrvati iz Širokog Brijega podigli su čak spomenik ćirilici u formi bogumilskih spomenika. S druge strane, veći deo vukovarskih Hrvata s fanatičnom ostrašćenošću uništavaju tu „hrvatsku baštinu“ uništavanjem dvojezičnih (koje su dvoazbučne ili dvoabecedne, a nikako dvojezične!!) ploča na zgradama Vukovara, ali i „diljem“ Republike Hrvatske, kako bi se očuvao pijetet prema hrvatskom „gradu mučeniku“.

Na pustu slavonsko-sremsku zemlju, posle turskih pustošenja u 16. veku, uz staro autohtono srpsko stanovništvo naseljavao se srpski narod iz Srbije i Bosne i Hercegovine. Pored ostalog, o tome svedoče srpska prezimena Bošnjak, Bošnjaković, Bosanac, Sarajevac. O brojčanoj dominaciji Srba raznih vera na prostoru Slavonije i Srema svedoče brojna dokumenta i stari spisi i putopisi.

Tako je Aleksa Ivić pisao da se u austrijskim službenim spisima naređivalo da se kapetanima Radoslavu Čelniku i Vukmanoviću, kao i „drugijem Srbima“ koji žive u Sremu, piše na srpskom jeziku („lingua rasciana“). U izvoru iz 1567. navodi se da su u Iloku i Sotinu živeli Srbi i Mađari. Čak je i istoričar hrvatstva prof. dr Ferdo Šišić pisao da je 1572. „Volfgang Lanz“ izdao kartu Ugarske, na kojoj se sav kraj istočno od Valpova i Đakova naziva Srpskom (Srbijom, Rackom, Rasciom).

Opisujući put austrijskog poslanika Davida Ungdada u Carigrad (1572), nepoznati pisac je pominjao Srbe u Vukovaru, a kod Sotina dvorac Athiavar, koji se po srpski zove Otim, i grad „koji se po srpski zove Yllakh (Ilok)“. Vraćajući se iz Carigrada anonimus pominje Osijek, te kaže da je naseljen od Turaka i Srba.

Istoričar ličkog porekla Vasilije Đerić je navodio da je 1573. austrijsko poslanstvo išlo u Carigrad (a vratilo se natrag 1578. godine). U tom poslanstvu je bio i St. Gerlah kao poslanički propovednik. U svom opisu puta Gerlah pominje da kod Mohača počinje Srbija. Potom pominje „Otiavar“, srpski Otin (Sotin), „bieli gradić na Dunavu“. Niže Sotina je „ubava varošica koja se srpski zove Oilak (Ilok)“. Ističe da je Zemun podeljen na dva dela i da u donjem delu „pod brdom stanuju Srbi“. Vraćajući se iz Carigrada, Gerlah je zapisao da Srbi u Iloku „imaju kaluđerski red, a u Zemunu kaluđerički manastir“.

Geograf Petar Matković je smatrao da Gerlah „nije jasno razlikovao pravoslavne od katolika..., jer u Iloku, kao i u Zemunu, bili su fratarski samostani“. Dalje je navodio da Gerlah u Sremu pominje „srpsko selo Zemun“, u kom Srbi imaju crkvicu i selo Prhovo „gde stanuju sami Srbi“. Gerlah je dalje pominjao „selo Gutschi“, „u kojem stanuju sami Srbi“ i Mitrovicu, u kojoj „stanuje malo Kršćana ili Srba“, jer su tu „većinom turski vojnici“. Istakao je i srpsko selo Tovarnik (Donjar).

P. Mihajlović je zapisao da je „neki njemački putnik“ 1608. svedočio da su u Vukovaru, „osim nešto Turaka“, stanovnici Mađari i Srbi.

Što se tiče istočnog Srema, J. Kjaromani je 15. juna 1659. zapisao da su u Slankamenu stanovnici Srbi. Godine 1682. krušedolski kaluđeri su molili ruskog cara za pomoć „iz srpske zemlje Krušedola“.

PRAVA PROSTOM NARODU

Postavljajući Longina Rajića za unijatskog (grkokatoličkog) episkopa u Sremu 30. marta 1688, austrijski car Leopold spominje „prvake i prosti srpski ili vlaški narod koji živi u spomenutom Srijemu“. Potom je car Leopold 20. avgusta 1691. dao veća prava srpskom narodu. U pismu stoji „spomen srpskog naroda (Nationis Rascianorum) pravoslavne vjere“ u Ugarskoj, Slavoniji, Iliriji, Miziji, Albaniji, Grčkoj, Bugarskoj, Hercegovini, Dalmaciji, Podgorju i Jenopolju „i ostalijem pridružnijem mjestima“. Između ostalih povlastica, Leopold je Srbima dao pravo da mogu postavljati „arhiepiskopa iz srpskog naroda i jezika“, a da u gradovima i selima mogu postavljati srpske sveštenike. U pismu zatim spominje Srbe „u cijeloj Grčkoj, Raškoj, Bugarskoj, Dalmaciji, u Bosni, Jenopolju i u Hercegovini, isto tako u Ugarskoj i Hrvatskoj, u Miziji i Iliriji, gdje zaista žive“.

Cela Slavonija - Raška

ANDRIJA Torkvat Brlić u svojoj knjizi 1854. pominje podatak da su „vukovarski Srbi 13. jula 1697. javili vijest da u šabačkoj okolini ima 12.000 Turaka“. Jozef Fidler je isticao da je 26. maja 1699. car Leopold odredio kakva će imati prava sremski unijatski (grkokatolički) vladika Petar Ljubibratić, te je pominjao „vlaški ili srpski narod i to grčkog obreda koji žive u srijemskom kraju i u susjednom dijelu Donje Slavonije (dakle i u vukovarskom regionu).

feljton nosnja 620x0Černig je zapisao da je 2. juna 1699. car Leopold dao „zaštitno pismo Srbima u srijemskoj županiji“. U vreme cara Leopolda, odnosno u DžVII stoljeću, cela današnja Slavonija zvala se Raškom (Rackom, Srpskom).

Mađar Sent-Ivanji je razmatrao geopolitičko rasprostiranje srpskog naroda u zapadnim srpskim zemljama: „Slavonija (u stvari banska Hrvatska) ima sa sjevera Ugarsku i rijeku Dravu, koja je između njih; sa zapada Štajersku, s juga Hrvatsku (bivšu Vojnu krajinu), od koje je dijeli rijeka Sava; s istoka Rašku (Racku, Srpsku)... Dijeli se na tri županije: križevačku, zagrebačku i varaždinsku.

Raška (Srpska, u stvari današnja Slavonija), koja je kao i Hrvatska odvojena od Slavonije, ima sa zapada Slavoniju (u stvari trožupanijsku Bansku Hrvatsku), sa severa Ugarsku i reku Dravu, s istoka utok Save u Dunav, poveliki deo Ugarske, s juga Bosnu i Srbiju, od kojih je rastavlja reka Sava... Ima isto tako tri županije: požešku, valpovačku i srijemsku“. Poznato je da su Turci Slavoniju sa Sremom i Banatom nazivali „austrijskom Srbijom“.

Na karti Ugarske (Theatrum Europeum iz 1701) zapisani su Racka (Srpska) i Raci (Srbi) između Drave i Save k zapadu od Srema. I na karti Đ. Krekvica upisani su Raci (Srbi, Ratzen) u valpovačkoj županiji duž Save. U DžVI, DžVII i DžVIII veku današnja Slavonija se, dakle, nazivala Rascia, o čemu svedoče brojne geografske karte (na primer Joannesa Janssoniusa, karta „Raške“ iz 1636), dok je Slavonija bila predeo oko Zagreba, a južno od „slavonske Raške“ je Bosna.

Vasilije Đerić je objašnjavao otkud pojedinačni slučajevi naseljavanja Hrvata u Slavoniju, i to iz geografske kajkavske Hrvatske, pa navodi Tadiju Smičiklasa (pounijaćenog Srbina iz Žumberka), koji je krajem 19. veka pristrasno pisao o novoj naciji hrvatstva. Đerić citira Smičiklasov opis Slavonije oko 1700. godine, u kojoj se u nekoliko sela pominju ljudi naseljeni iz Banske Hrvatske, te pominje konkretan slučaj sela Mitrovice, u blizini Požege, u kojem ističe „katoličke Hrvate, došljake iz gornjijeh hrvatskih krajeva“.

U prilog svoje teze da u Slavoniji i Sremu u 17. i 18. veku nije bilo ljudi, koji su se zvali Hrvatima („izuzevši pojedine tamo naseljene ljude ili sela, koja su naseljena iz Hrvatske“), Đerić je naveo primere koji je dokazuju: „Godine 1698, 15. aprila, pišu u Požezi Marin Hunalić i drugi neki fratri đakovskom biskupu protiv popova, koje im šalju iz Zagreba, i kažu: ’svi čvrsto i postojano (i) jednodušno i složno tvrdimo, da nećemo nigda primiti ni onoga, koga će on slučajno poslati, niti ikoga drugoga od Hrvata, pa bio on i svjetovnjak...’.

Oko godine 1700. bili su popisi Slavonije i Srijema i u tijem se popisima nigdje ne spominju Hrvati, izuzevši neka neznatna naselja; 1707. godine moli ’provincijal franjevački fra Marko Bulajić... cara Josifa I, da ih zaštiti od biskupa koji hoće da im oduzmu parohije i dadu ih svjetovnom sveštenstvu iz Hrvatske’, i kaže da (ti biskupi) „uvode arciđakone (prezvitere) Hrvate, koji ovom narodu ni malo nijesu mili niti znaju dobro narodni jezik (jer su govorili slovenačkom kajkavštinom)“.

Đerić je naveo i mišljenje „slavonskog naučnika“ M. P. Katančića, koji je pisao sledeće: „Crta pružena od Drave kroz Moslavinu k izvoru rijeke Cetine u Dalmaciji... U kraju na zapad od ove crte nastaniše se Posavci, u (njemu) žive njihovi potomci Hrvati do danas“. M. P. Katančić je „često spominjao“, kako ističe Đerić, kako se „Hrvati znatno razlikuju od ostalog našeg naroda i to stoga, što je on mislio da su kajkavci pravi Hrvati, (jer je) on dugo živio u Zagrebu te je kajkavački govor dobro poznavao“.

Tako je Katančić, govoreći o Slovencima i njihovu jeziku, isticao „da su nam u više stvari bliži nego Hrvati“. Katančić je zapisao podatak o razlici između Dalmatinaca i Hrvata (kajkavaca) „po otadžbini i po načinu govora“. Katančić se pitao „što je uzrok da Iliri (Srbi) uz Jadransko more, Srbijanci, Bosanci, Srbi (Raci) koji žive u Ugarskoj na jednoj i drugoj obali Dunava (dakle i u Vukovaru), istijem dijalektom govore kojijem i Dalmatinci, a od Hrvata se razlikuju? Svako zna, kolika je daljina između Ilira (Srba) što žive na obalama Dunava i Dubrovčana, a ipak nema druge razlike u govoru nego (što bi bila) da ih je oboje rodila jedna mati“.

Vesti o slavonskim i srijemskim „vukovarskim Srbima“ su dakle brojne i konstantno se pominju i kroz 18. vek. Česte su žalbe upućene austrijskim i ugarskim vlastima, kao što je, na primer, ona iz februara 1778. kada se preko podžupana sremske županije žale carici Mariji Tereziji na „neke nepravde“, te pri tom carici pominju „naš slavenoserbskij i vjerni narod“, i zasluge „našega naroda serbskoga“, kao i „neke stvari“ koje su „svemu našem narodu serbskom na veliku nesreću“. Žale se što su mitropolit i vladike mnoge svetkovine, a „navlastito srbske, u tom kalendaru kasirali“ i tuže se da će im djeca zaboraviti „da smo mi kadgod ot svoga serbskoga roda i koljena, svete imali ljude“.

Uskocima hrvatsko ime

AUSTRIJSKI statistički podaci o stanovništvu austrijskog jugoistoka Evrope egzaktno potvrđuju, pa i premašuju teze Vuka Karadžića, Kopitara, Dobrovskog, Miklošića i drugih filologa, o opštoj rasprostranjenosti Srba na prostorima nekadašnjeg srpskog „Ilirika“. Teze pomenutih filologa uzimane su od strane predstavnika „kritičke“ istoriografije kao neozbiljne, a podaci iz njihovih knjiga kao istorijski izvor drugog reda. Međutim, to što su zapisali potvrđuju statistički podaci o stanovništvu iz knjige dopisnog člana mađarske akademije nauka Fenješ Eleka „Statistika i geografski opis austrijske imperije“ iz 1857. godine, prema kojoj u austrijskoj carevini ima 1.584.134 Srba pravoslavne i rimokatoličke vere.

zumb.uskociPrema podacima iz navedene knjige, koji su u stvari statistika austrijskog popisa stanovništva iz 1846. i 1850, Srbi „uglavnom žive u Krajini, Srpskoj Vojvodini, Dalmaciji, a podeljeni su na različite grane, kao što su Šokci ili Bunjevci, koji su rimokatolici, zatim na Race odnosno Srbe, Crnogorce u Banatu, Morlake u Istri i kvarnerskim otocima i u Dalmaciji, isto u Dubrovniku“.

Brojčano stanje po pokrajinama izgledalo je ovako: u Srpskoj Vojvodini i Banatu živelo je 402.890, u Dalmaciji 395.273, Vojnoj Krajini 339.176, Slavoniji 244.180, Istri i kvarnerskim otocima 134.445, u mađarskoj državi 69.170 duša. Što se tiče religije, prema navedenim statističkim podacima, Srbi su uglavnom bili pravoslavci, ali je mnogo rimokatolika bilo u Dalmaciji i Istri, dok su Šokci u Bačkoj, Slavoniji, Krajini i Mađarskoj svi bili rimokatolici.

U svojoj knjizi F. Elek navodi da Hrvata ukupno ima 1.288.632 i to u Banskoj Hrvatskoj 631.081, Vojnoj krajini 524.048, Mađarskoj 78.179, Donjoj Austriji 6.364, Kranjskoj 17.697, Moravskoj 663. Hrvati su prema Eleku podeljeni na više grana što se tiče dijalekta: „Ovdje možemo računati na uskoke koji žive u Senju koji pripada slunjskom puku. Što se tiče religije ima pravoslavaca (nekoliko hiljada unijata). Inače Hrvati su isključivo rimokatolici“.

U to vreme broj Slovenaca bio je neznatno manji od broja Hrvata (1.153.382), a živeli su u Štajerskoj (362.742), Karantaniji (95.544), Kranjskoj (410.722), Primorju i Istri (185.757), Mađarskoj (49.600)...

U „Istorijsko-etnografsko-geografskoj mapi Srba i srpskih zemalja“, koju je izdao Kosta Atanaskov-Šumenković 1873. godine, istoričar Miloš St. Milojević dao je potpuno podudarnu sliku svekolike srpske rasprostranjenosti sa etnografskom rasprostranjenošću Srba prema austrijskom popisu iz 1850. godine. Zapadna granica srpske etno-geografske rasprostranjenosti prema Milojevićevoj karti išla je linijom Peroj (severna Istra) - Gomirje (Ravna Gora) severni Gorski kotar-Žumberak-Virovitica. Zapadno od te linije živeli su Slovenci, dok su istočno bile oblasti (pokrajine) u kojima su uglavnom živeli Srbi.

Upoređujući podatke Fenješ Eleka sa mišljenjima slovenskih filologa, kartografa, austrijskih hroničara iz XVIII veka i srpskih istoričara o hrvatstvu kao geografskom pojmu, o Banskoj Hrvatskoj i Međimurju kao slovenačkim (slovenskim) zemljama, o „Hrvatima unijatima i neunijatima“, možemo zaključiti da hrvatstva u etnografskom smislu nije bilo, već se javljalo samo nominalno kao geografski pojam.

Prema demografskim statističkim podacima uočljivo je da se hrvatsko ime počelo širiti sa područja geografske Banske Hrvatske na Vojnu krajinu do Senja. Tada su srpski uskoci iz Senja, pošto su ranije prešli na uniju preseljenjem u Žumberak, već prihvatili hrvatsko ime. Treba istaći podatak da se, prema Elekovom popisu, Hrvati uopšte ne pominju u drugim tzv. hrvatskim zemljama, odnosno u Međimurju, Slavoniji, Sremu, Baranji, Dalmaciji i Istri. U Slavoniji su, kako smo već istakli, pored pravoslavnih Srba i stranaca živeli Srbi rimokatolici, odnosno Šokci, u Istri i na Kvarnerskim otocima dominirali su pravoslavni i rimokatolički Srbi (Morlaci) uz brojnije Slovence i romanski (italijanski) narodnosni elemenat.

Statistički podaci iz druge polovine XIX i prve decenije XX veka svedoče u kolikoj se meri, zbog svehrvatske nacionalne unifikacije, smanjio broj stranaca i Srba današnje Republike Hrvatske. Statistički popisi stanovništva austrijske, pa potom mađarske administrativne oblasti Hrvatske i Slavonije (sa Sremom), u razdoblju od 1850. do 1910. godine, daju etničku sliku Hrvatske i Slavonije u kojoj su Hrvati još manjina).

Prvo što upada u oči je činjenica da su mađarske pokrajine Kraljevina Hrvatska i Kraljevina Slavonija u verskom i narodnosnom pogledu bile vrlo heterogene. Pored Srba i srpsko-katoličkog stanovništva (Šokaca, Bunjevaca i skupina koje su počele nositi hrvatsko ime) najbrojniji su bili Nemci. Prema austrijskom popisu stanovništva iz 1890. godine, nemačkim jezikom govorilo je 117.493 stanovnika; prema popisu iz 1900. godine 134.000, dok je prema popisu iz 1910. nemačkim jezikom govorilo 132.150 stanovnika.

Najveći porast stanovništva u Hrvatskoj i Slavoniji zabeležili su Mađari zahvaljujući, kako ističe hrvatska istoriografija, mađarizaciji hrvatskog, ali mi bismo rekli i srpskog i slovenačkog stanovništva u vreme liberalnog režima Kuena Hedervarija. Prema popisu stanovništva iz 1880. godine, Mađara je bilo 41.417; 1890. - 68.794; 1900. - 90.180; 1910. - 103.405.

U Hrvatskoj i Slavoniji češkim jezikom govorilo je: prema popisu iz 1890. godine 27.521 stanovnik; 1900. - 31.588; 1910. - 31.252 stanovnika. Slovačkim jezikom govorilo je prema popisu iz 1890. godine 13.614, 1900. - 17. 342, 1910. - 21.458 stanovnika.

“SEOBE“ POD MORANjEM

SREDINOM HIH veka geografski pojam Hrvata, koji je do tada bio i jedan od naziva za Srbe, počeo se već utemeljivati kao etnografski pojam. Naime, sredinom HIH veka deo Srba rimokatolika sa područja tro(četvoro) županijske geografske Banske Hrvatske (Zagrebačka, Varaždinska, Križevačka i povremeno Severinska županija) i delova Vojne krajine, počeo je da nosi hrvatsko ime, prvo u regionalnom pa potom, s protokom vremena, i u nacionalnom (etnografskom) smislu.

SOKO na “mrtvoj straži“

ŠAROLIKO versko i narodnosno stanje stanovništva dočekalo je formiranje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca 1. decembra 1918. godine. U povoljnim versko-nacionalnim uslovima „troplemene“ Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca hrvatstvo se dodatno širilo i utemeljivalo. U klimi „bratskog“ favorizovanja tri „stara naroda“, a u cilju jačanja monarhističkog jugoslovenstva, kralj Aleksandar i vladajuće političke kombinacije su svesno podupirali slavljenje starog mitološkog hrvatstva, koje su u svojim knjigama fabrikovali režimski „projugoslavenski“ zagrebački povesničari i publicisti (Ferdo Šišić, Viktor Novak, Milan Marjanović i drugi), a uz podršku naivnih srpskih istoričara koji su i svesno i nesvesno, prihvatali očigledne istorijske falsifikate hrvatstva.

Separatističku antijugoslovensku ideju propagirali su iz Zagreba velikohrvatski ideolozi preko hrvatskih kulturno-nacionalnih društava, a naročito preko Hrvatskog sokola. Članovi Hrvatskog sokola postali su Ante Pavelić - ustaški poglavnik, ideolog ustaštva Mile Budak, čelnik Hrvatske seljačke stranke Vlatko Maček, kao i drugi istaknuti ideolozi hrvatstva. Hrvatski sokoli su od njih dobijali poverljiv zadatak da postanu „mrtva straža“ u takozvanim rubnim područjima projektovanog hrvatstva.

Posebni zadatak u propagiranju i jačanju hrvatstva dobili su Hrvatski sokoli u Vukovaru i Sremu, kao militantna poluvojna organizacija za telesni odgoj. Njihov zadatak je bio da neutrališu uticaj vukovarskog Jugoslovenskog sokola, koji je početkom dvadesetih godina jedini bio organizovan. Zato je vukovarski frankovački list „Srijemski Hrvat“, u broju od 13. septembra 1924. godine, propagandnim napisom inicirao osnivanje Hrvatskog sokola u Vukovaru, s ciljem provođenja agresivnog kursa prema „jugosokolima“:

„Jugoslavensko sokolstvo pokazalo se uskoro u pravom svjetlu. Hrvati su doskora stekli uvjerenje da jednakosti između braće u tom sokolstvu nema; da ime Hrvat za jugoslavenske Sokole znači provokaciju; da je hrvatska zastava ogavna krpa; da Zagreb, taj centar Hrvata, budi u toj braći-nebraći neprijateljske nagone... Razumljivo je da su Hrvati na ove uvrede reagirali..., i počeše Hrvati ponovo da se konstituišu u svoja stara sokolska društva. Hrvatski soko raširio je ponovo nad Hrvatskom svoja krila i jedno sokolsko gnjezdo za drugim osnovalo se tokom posljednjih godina po svim hrvatskim gradovima i mjestima“.

„Srijemski Hrvat“ je nalagao da u tu „podmlađenu i obnovljenu falangu hrvatskog sokolstva“ što pre stupi i Vukovar, kako bi „tu na Dunavu Hrvatski sokoli čuvali mrtvu stražu u hrvatskim crvenim sokolskim nošnjama“. Akcioni odbor za osnivanje Hrvatskog sokola pozvao je „cjelokupno hrvatsko građanstvo obojega spola“ na konstituirajuću skupštinu Hrvatskog sokola, zakazanu za 14. septembar 1924. godine.

Proslave u čast srpsko-hrvatsko-slovenačkih istorijskih „velikana“ (kneza Kocelja, kralja Tomislava, biskupa Štrosmajera i drugih) su se nadovezivale jedna na drugu. Propagandisti hrvatstva su u svemu tome prednjačili. Vrhunac svehrvatske nacionalno-verske euforije nastao je 1925. godine, u trenutku proslave „Tomislavdana“, odnosno hiljadugodišnjice hrvatskog kraljevstva. Ta godina je prošla u brojnim vjerskim i kulturno-nacionalnim manifestacijama, koje su imale cilj promovisanje „stare“ jugoslavenske nacije Hrvata. U takvom nacionalnom zanosu prošla je i Tomislavljeva godišnjica slavljena u Vukovaru 1925. godine.

Hrvatstvo Vukovara je, dakle, najviše propagirano preko Hrvatskog sokola, i to naročito tokom proslave 1000. godišnjice mitološkog hrvatskog kraljevstva. Te godine, 22. februara, Hrvatski sokol u Vukovaru održao je svoju prvu redovnu glavnu skupštinu. Društvo je bilo zadovoljno, jer je „isprva raspolagalo s velikim brojem vježbača raznih kategorija“, i oduševljeno samom činjenicom što je ponovo osnovan (u aprilu 1924) Hrvatski sokol.

Međutim, to oduševljenje nije dugo potrajalo, jer ga je „zagušila državna vlast zabranivši školskoj i šegrtskoj mladeži polazak vježbi u društvu“. Naime, ministar prosvjete Svetozar Pribićević je dekretom zabranio školskoj mladeži da vežba u „separatističkom“ Hrvatskom sokolu, dozvolivši članstvo samo u Jugoslavenskom sokolskom savezu.

Između ostalih, članovi novog upravnog odbora postali su Marko Matković (starešina), Antun Gelis (zamenik starešine), Stjepan Teš, Stjepan Mecinger, Jure Koh, Stjepan Rap, Đuro Sentđerđi, Rudolf Pifat, August Halas, dr Ivo Eles, Franjo Štetinger i drugi. Skupštini Hrvatskog sokola prisustvovao je i nadžupnik s Duvanjskog polja (na kom je navodno krunisan slavenski knez Tomislav 925. godine), koji je „došao u hrvatski Vukovar da održi u Hrvatskome domu predavanje o Duvanjskome polju“.

Krajem februara 1925. godine radi provođenja sokolske hrvatske propagande osnovana je „društvena fanfara“ sa 12 svirača, koja je već 5. aprila priredila prvi društveni izlet sa fanfarom kao „hodnom vježbom“ u šumi Dubrava u blizini Vukovara.

Hrvatski sokol je odredio za svoj svečani dan 30. mart, kao spomen-dan smrti tobožnjih „hrvatskih velikana“ Petra Zrinskog (mađarski „Zrinji“) i Krste Frankopana (Frankopani su mletačko-italijanski „Franđipani“). Tog jutra su služene svečane zadušnice, a uveče su održavane svečane akademije u sokolanama. Okružnicom Hrvatskog sokolskog saveza iz Zagreba obaveštavana su sva hrvatska sokolska društva da što dostojnije proslave taj „tužni jubilej“ uz društvo muzičara, sokolske „fanfaraše“.

“ČISTI“ HRVATI

ČLANOVI Hrvatskog sokola nisu odustajali, pa su za kratko vreme, 26. decembra 1924, u vukovarskom Hrvatskom domu priredili javnu vježbu, „koja je svojim uspjehom upravo zadivila sve prisutne“. Tom prilikom je jednoglasno izabran novi upravni odbor sastavljen od „čistokrvnih Hrvata“, doduše srpsko-katoličke, nemačke, mađarske, češke, slovačke ili bilo koje „nehrvatske krvi“.

 

Strah od Srpskog sokola

VUKOVARSKI Hrvatski sokol je priredio svečane zadušnice, sa hrvatskim pjevačkim i glazbenim društvom „Dunav“ i organizovanim predavanjem „o Zrinskom-Frankopanu“. Pozvana su sva hrvatska „i ina društva“ u sadejstvu sa vukovarskim samostanom, kao župnom crkvom. Sam Hrvatski sokol je „neumorno radio“ kako bi se dan „hrvatskih mučenika“ što dostojnije proslavio.

Dan jubileja, 30. april, prema zapisu hroničara, „osvanuo je tmuran, sa kišicom“, kao da je „i samo nebo žalilo tu veliku nepravdu učinjenu Hrvatima“. Posle svečanih zadušnica povorka se uputila u „Hrvatski dom“, u kome je „Dunav“ otpevao pesmu „Domovini“, da bi potom župnik iz Starih Jankovaca, velečasni Šarčević, održao spomen-govor o Zrinskom i Frankopanu.

U nedelju 19. jula 1925, vukovarski Hrvatski sokol održao je svoju prvu javnu vežbu „u Najparovoj bašči“. Novinar je zapisao da je ta vežba „mali slet župe Štrosmajerove, gdje se pokazala manifestacija hrvatske sokolske misli i nepokolebiva hrvatska narodna svijest“. Najbrojniji gosti su „bili iz Iloka i Požege, pa potom iz Osijeka, Dalja, Vinkovaca i Slakovaca“.

Hroničar je istakao da je bila „milina gledati to žurbanje braće sokola i sestara sokolica po našem hrvatskom gradu Vukovaru“:

„Nakon svečanih govora odsvirala je fanfara Hrvatskog sokola iz Požege ’Lijepu našu’, nakon čega je uslijedio razlaz na objed. U 5 sati pred ogromnom masom općinstva započela je javna vježba, koja je u tehničkom pogledu vrlo dobro uspjela, a kojoj je prisustvovalo do 5.000 gledalaca. Poslije javne vježbe, kojom je upravljao vođa Hrvatskog sokola u Vukovaru, br. Majurdžić, razvila se vrlo animirana narodna veselica. Tu je vođa župe vr. Vl. Mrljak čestitao na uspjehu braći iz Vukovara. Zabava i ples uz svirku fanfara potrajala je do kasnu noć, kada je došao čas rastanka sa milim nam gostima... Uspjeh ove javne vježbe bio je silan, pa se je opažala jasno čvrsta sokolska disciplina.“

Za vukovarske Hrvate, „svjesne sokolskog poziva“, najteži momenat je bio „fuzija“ hrvatskih i srpskih Sokolova u Jugosokol, koja je bila pod „jakom presijom“: „Fuzioniralo se pod presijom, a prijetilo se i raspustom Hrvatskog sokola i oduzimanjem teško stečene imovine. Dugo smo težili da se oni rasklimani lanci otrgnu i Jugosokol raspadne, pa smo poduzimali sve kako bi spasili našu imovinu i osnovali Hrvatski sokol, častan i neokaljan političkom prljavštinom. Požrtvovanošću svjesnih Vukovarčana Hrvata Sokola, osnovali smo opet naš mili Hrvatski sokol i dali se na posao punom parom.“

Pod hrvatskim znamenjima Hrvatski sokol je, kako je apologetski izvestio novinar, „osnovao vlastitu fanfaru sa 21 glazbenikom, priredio hodne vježbe, izlete, javne vježbe po hrvatskim selima“, dok je „lovorovim vijencem ovjenčao vanredno uspjelu javnu vježbu“, koja je pokazala što je sve u stanju Hrvatski sokol da stvori, ako se ne vrijeđa njegov sokolski ponos i svjesni hrvatski osjećaj“.

Vukovarski Hrvatski sokol je pod tim imenom delovao do 1929. godine, kada je dekretima Diktature zabranjeno delovanje svih organizacija osnovanih na plemenskoj i verskoj osnovi. Zakonom o osnivanju Sokola Kraljevine Jugoslavije od 5. decembra 1929. zabranjen je rad društava Hrvatskog sokolskog saveza, malobrojnih Srpskih sokola i Jugoslavenskog sokolskog saveza, a dozvoljeno je osnivanje i rad Sokola Kraljevine Jugoslavije, koji je imao osnovni zadatak sprovođenje ideologije integralnog jugoslovenstva.

Propagandu hrvatstva „Srijemski Hrvat“ je u velikohrvatskom stilu proširio do središnjeg Srema, pa je Sremsku Mitrovicu proglasio starim hrvatskim gradom. U novinskom članku „Slava hrvatske misli u Mitrovici“, „Srijemski Hrvat“ je izvestio o proslavi povodom posvete zastave „Hrvatske omladine“ 7. septembra 1924. godine. Hrvatstvo Mitrovice svojim prisustvom su podupirali pripadnici „Hrvatske narodne omladine“ iz Splita i delegacija đakovačkog biskupa na čelu sa Akšamovićevim zamjenikom dr Vincetićem.

Interesantno je pomenuti da je društvo „Hrvatska omladina“ osnovano u Sremskoj Mitrovici 1916. godine, dakle u punom jeku rata, kao potpora jačanju i učvršćenju hrvatstva, a time i habzburške vlasti i austrofilstva u sremskim krajevima. U „Srijemskom Hrvatu“ o tome je zapisano sledeće: „Društvo Hrvatska omladina osnovano je unatrag kojih osam godina u te svrhe da okuplja hrvatsku mladež obojega pola, pa da uzajamnom vezom i sjedinjenim silama rasplamsava hrvatsko rodoljublje i uzdiže moć kulture i svoju neslomivu hrvatsku svijest. Zadaća i svrha društva Hrvatska omladina u Mitrovici jeste to, da kulturnim sredstvima brani i jača svoje stoljetno hrvatstvo.“

„Hrvatska omladina“ je 7. septembra 1924. posvetila „svoj sveti simbol - hrvatsku trobojku“, kako da „još jače i vidljivije uzmogne zbiti svoje redove, kojima će se na čelu vijati sveta stoljetna hrvatska zastava... „. U tom nastojanju i radu „mitrovački su mladi Hrvati s mnogo požrtvovnosti i samoprijegora žilavo ustrajali, i svoj uspjeh i posvetu svoje zastave dostojno proslavili“.

STVARANJE “ČUDESA“SA javne vježbe vukovarska hrvatska sokolska župa poslala je brzojav podsekretaru ministarstva prosvjete, g. Pasariću, da se ukine Pribićevićeva naredba, tj. naredba ministra prosvjete, o zabrani polaska školske mladeži u Hrvatski sokol, s obrazloženjem da je Hrvatski sokol „dokazao svjesno da se samo jakom voljom i slobodnim sokolskim duhom mogu stvoriti čudesa“.

 

Sokoli u Petoj koloni

ČLANAK u „Hrvatskoj omladini“ o proslavi posvete hrvatske zastave u Sremskoj Mitrovici jasno odslikava savršenu organizaciju i nacionalnu metodologiju širenja rimokatoličke formacije hrvatstva, kreiranu u Zagrebu: „Sutradan, 7. rujna bila je u 5 sati ujutro budnica. U 9 sati krenula je velika povorka iz prostorija ’Stare pivare’ u župnu crkvu, u kojoj su sudjelovala sva domaća hrvatska društva: Nada, Tomislav, Vatrogasno društvo, Hrvatska čitaonica, Hrvatski sokol, Obrtna zadruga, a od stranih ’Dunav’ iz Vukovara (delegati), ’Zrinski’ iz Iloka i drugi. Osobito su u oči pali kršni momci delegati ’Hrvatske narodne omladine’ iz Splita, Zagreba, Vukovara itd.

Poslije svečane mise obavljen je svečani obred posvete zastave vani na Trgu sv. Trojstva, u prisustvu mnoštva građana i gostiju iz Rume, Iriga i obližnjih sela, a slikoviti konjanički banderij, od kojih 50 jahača, činio je uzornu asistenciju ovom velikom živom krugu. Tom zgodom izrekao je zamjenik biskupa dr Vincetić prigodno slovo i obavio svečani čin. U zastavu je zabijeno 100 zlatnih čavala, od kojih je najveći biskupov, kumin, Hrvata iz Amerike i predsjednikov. Poslije toga krenula je povorka gradom kličući Hrvatskoj, Radiću, Hrvatskoj omladini i hrvatskom Srijemu.

U dva sata bio je banket za goste i uzvanike, na kome su nazdravili Hrvatskoj i mitrovačkim Hrvatima, presvj. gosp. dr Vincetić i ostali gosti govornici, a gostima je nazdravio predsjednik Hrvatske omladine gospodin Ivo Matijašević, dr Rački i drugi. Iza toga je otpjevana ’Lijepa naša’, poslat brzojavni pozdrav Radiću i počela je pučka svečanost na kojoj su lijepe mitrovačke Hrvatice zabavljale goste pjesmom i šalom, a pjevačka društva ’Nada’, ’Tomislav’ (Mitrovica), ’Tomislav’ (Županja), ’Zrinski’ (Ilok) skladno su pjevali. Na večer se razvio animirani ples koji je potrajao sve do zore.“

Uveče, posle posvete hrvatske zastave, koju je izvršio zamjenik đakovačkog biskupa dr Vincetić, u njegovu čast izvedena je „serenada“. U svom govoru na večeri, pomoćni biskup Vincetić je istakao dobrobit vezanosti hrvatstva sa katoličanstvom: „Hrvati su uvijek bili zatočnici katoličke vjere, i to im je pomoglo da su sve do danas očuvali živu svijest svoje stoljetne hrvatske države“.

Tokom dana, posle posvete hrvatske zastave, povorka sastavljena od rimokatoličkog građanstva iz Mitrovice i Splita klicala je „Hrvatskoj omladini“, „hrvatskoj Mitrovici“ i „hrvatskom Srijemu“. Izveštač „Srijemskog Hrvata“ zapisao je o „kukavičkom ponašanju orjunovaca i srnaovaca“, koji nisu smeli otvoreno da se suprotstave „Hrvatima Mitrovice“, već su „skriveni u živici i parku jedino imali smelosti da nekoliko puta poviknu ’Dolje HANAO’ (Radićeva Hrvatska nacionalna omladina), i to je bilo sve“.

Ovakvi agresivni nacionalni napisi, objavljeni u hrvatskoj štampi, odudaraju od opšte usvojenog stereotipa o agresivnom batinaškom jugoslovenstvu, hegemonističkom srpstvu i hrvatskoj žrtvi i mirotvorstvu.

Mitrovački Hrvatski sokol je, dakle, bio predvodnik i nacionalni misionar hrvatstva u tom gradu i okolini. Da podsetimo da je društvo osnovano 3. septembra 1904. pod starešinstvom kroatiziranog Mađara Milivoja pl. Somođija, i da je delovalo do početka Prvog svetskog rata. Sredinom decembra 1918. nastavilo je, ali ubrzo prekinulo rad, jer uprava nije htela da se društvo preobrazi u Jugoslovenski soko. Naime, na vanrednoj glavnoj skupštini Hrvatskog sokola, 29. februara 1920, protivno zaključku Jugoslavenskog sokolskog sabora, održanog u Novom Sadu, društvo je odlučilo da se pristupi likvidaciji, sa 34 glasa za, a devet protiv likvidacije.

Hrvatski soko je obnovljen 8. novembra 1925. pod utiskom Svesokolskog sleta ponovo uspostavljenih hrvatskih sokolskih društava. Društvo je prvenstveno širilo hrvatsku nacionalnu ideju u Mitrovici i okolnim selima, dok je sokolski prosvetni i tjelovežbeni rad bio u drugom planu.

U julu 1927. u selu Ilači (Šidski srez) mitrovački Hrvatski soko je osnovao svoj odjel - hrvatsku seosku sokolsku četu, a istu i u selu Lipovcu (srez šidski) u junu 1929. godine. Postojala je i namera da se osnuje seoska sokolska četa u rimokatoličkom selu Kukujevci, ali ona nije realizovana.Vukovarski i mitrovački Hrvatski sokoli pod hrvatskim imenom su delovali do 1929. godine, kada je dekretima diktature zabranjeno djelovanje svih organizacija osnovanih na plemenskoj i vjerskoj osnovi.

Zbog svog poluvojničkog karaktera i pogodnosti za sprovođenje militarizacije stanovništva, aktivno se radilo na obnovi Hrvatskog sokola, čiji je rad onemogućen odredbama Zakona o osnivanju Sokola Kraljevine Jugoslavije. Kako je već istaknuto, uprava Hrvatskog sokola je dvadesetih godina bila u rukama frankovaca i mačekovaca, a istaknuti članovi bili su Vlatko Maček, Mile Budak, frankovac advokat Andrija Artuković i poglavnik Pavelić, koji je već tih godina održavao bliske kontakte sa Hrvatskim sokolima planirajući pomoću njih akcije vojnog karaktera.

U promemoriji, uručenoj 1927. vođi italijanskih fašista Benitu Musoliniju, Ante Pavelić je ukazao na činjenicu da će Hrvati, ukoliko dođe do oružanog italijansko-jugoslovenskog sukoba, sprovoditi defetizam na štetu jugoslovenske vojske i države, a u pogodnom trenutku, uz pomoć članova Hrvatskog sokola, započeti oružanu akciju protiv Srba i italijanskoj vojnoj komandi pružati važna obaveštenja i podatke.

PAVELIĆ ČESTITA

ZBOG proustaškog karaktera Hrvatskog sokola, tajna ustaška organizacija forsirala je njegovo obnavljanje posle zabrane iz 1929. godine. Povodom Uskrsa 1936. godine, Ante Pavelić je uputio čestitke Savezu Hrvatskog sokola, svim starostima i svim članovima, što je svedočilo o posebnom uvažavanju Hrvatskog sokola od samog vođe ustaškog pokreta.

Grešnik knez Pavle!

KNJIŽEVNIK Đuro Vilović, alijas Ljubiša Petrović, procenio je krajem 1943. u štabu Dragoljuba Draže Mihailovića u "Slobodnim srpskim planinama", da je "dolazak kneza (sa one dve bedne marionete: Perovićem i Stankovićem) svakako najnesrećniji događaj kakav Srbiju i srpstvo nije zadesio posle Kosova". Vilović je ogorčen napisao da je knez Pavle počeo oko sebe kupiti "sav ološ srpski, sa Dragišom Cvetkovićem na čelu", pa kako ga je sve više privlačio "mračni ambijenat hrvatske bastardije, on, jadni srpski knez, sa još bednijom svojom okolinom, za najkraće vreme postaje oruđe u rukama 'zalupanog muža' Mačeka, i u ime celog srpskog naroda protiv njegove volje, potpisuje onaj sramni sporazum sa Hrvatima, koji nije ništa drugo nego - kapitulacija svega srpskog za račun hrvatski".

Prema očekivanju nekih naivnijih srpskih političara, sporazum Cvetković - Maček (od 26. avgusta 1939), i osnivanje Banovine Hrvatske, trebalo je da predstavlja izmirenje i praštanje i početak nove sloge i prisnijeg zajedničkog života. Međutim, za Hrvate je to bio jurišni signal za nove, još žešće napade na Srbe, na sve što je srpsko. Vilović je, pod pseudonimom Ljubiša Petrović, istakao žestoku antisrpsku harangu preko "cjelokupne štampe".

Vrlo brzo se stvarala klima javnog linča protiv srpskog naroda. On je navodio da je već prve nedelje posle osnivanja Banovine Hrvatske, samo u Zagrebu "mučki ubijeno preko stotinu Srba, sitnih ljudi, a da nikad nije ozbiljno povedena istraga, iako je bila javna tajna da ih je pobila Mačekova Građanska zaštita samo što su bili Srbi i pravoslavni". Vilović nije zaboravio ni na brojna otpuštanja Srba i njihovo proterivanje preko granice Banovine Hrvatske u Srbiju.

Vilovićeve navode potvrđuje nekoliko dokumenata državnih ustanova Kraljevine Jugoslavije. Na primer u jednom dokumentu nastalom u jesen 1939, koji se čuva u Arhivu Jugoslavije, piše o stradanju zagrebačkih Jugoslovena posle obrazovanja Banovine Hrvatske, i to Srba i Hrvata - Jugoslovena, članova Stojadinovićeve Jugoslavenske radikalne zajednice. Radi ilustracije bezbednosnog stanja u Zagrebu (a slično je bilo i u Vukovaru), koje je dobijalo karakteristike genocida u začetku, navodimo samo neke delove tog dokumenta koji se odnose na masakriranje "sitnih ljudi", odnosno osoblja Jugoslovenske železnice u Zagrebu:

"Nastupom promene u našem političkom životu, zbog obrazovanja novostvorene Banovine Hrvatske, nastao je težak život za jugoslavenske nacionaliste, a naročito za nas članove Jugoslovenske radikalne zajednice u ovoj banovini. Jedan mali deo najnovijih događaja koji znače pomanjkanje minimuma bezbednosti, iznosimo ovde:

- 11. septembra 1939. napadnuti su i masakrirani u Frankovačkoj ulici Petrović Jovan, mašinovođa i njegova supruga, te su prevezeni u bolnicu, gde lekari sumnjaju da će ostati u životu. Ovaj napad izvršili su uniformisani članovi Građanske zaštite.

- Mrkša Dimitrijević, zvaničnik stanice Zagreb, napadnut je u više mahova, prebijen u Trnju gde stanuje i preti mu se ubijstvom čim ga još jednom uhvate.

- Dokmanović Rade, mašinovođa sa stanom u Vrbanjskoj 5, otac šestoro dece, napala ga je Građanska zaštita 8. oktobra, a 13. oktobra t. g. 15 lica iste Zaštite tražilo ga je da ga ubije. Ne našavši ga, njegovu ženu su strašno unakazili.

- Vučinić Mile, kondukter, stanuje u Trnju, napadan je u više mahova i 7. novembra t. g. u svom stanu na spavanju je ubijen.

- Lometa Ivan, kondukter, napadnut je i prebijen na Varaždinskoj cesti 10. oktobra t. g. noću kada se vraćao kući. Sada leži u bolnici na samrti.

- Purgarić Anton, mašinovođa, prete mu ubijstvom i tražen je u stanu, dobio je preteće pismo u kome se kaže da, ako se ne bude iselio iz Zagreba, da će biti ubijen.

- Ljubanić Steva, mašinovođa, napadnut je i tražen je u stanu, dobio je preteće pismo u kome se kaže da, ako se ne bude iselio iz Zagreba, da će biti ubijen, a njegova porodica izmasakrirana.

- Poznanović Milan, vozovođa, napadnut je i pretučen, te se sumnja da će ostati u životu. Napad je izvršen na glavnom kolodvoru.

- Hibner Zvonimir, bravar, napadnut je u Zagrebačkoj ložionici za vreme vršenja svoje dužnosti. Napad su izvršili Božić i Hranitelj, 1, 2, 3, i 8. oktobra dolazili su u njegov stan članovi Građanske zaštite i tražili da se preda, a pošto isti to nije učinio bio je ubijen.

- Jačić Đorđe, činovnik direkcije: 10. oktobra u noći opaljeno je nekoliko metaka kroz prozore njegovog stana; metkovi nisu pogodili njega, pošto isti nije bio kući, nego ženu i dvoje djece koji su spavali, a koji su ostali mrtvi u krevetu;

- Peser Konrad, radnik ložionice Zagreb: 5. oktobra u 13 časova došli su u njegov stan, Armuševa 9, sedmorica članova Građanske zaštite, izvršili pretres stana, ubili ženu i decu, a njega celo popodne čekali u njegovom stanu sa namerom da i njega ubiju. Dolazili su ponovo u nekoliko mahova.

- Gatai Tomo, bravar, ložionica, ne sme da ide već nekoliko dana svojoj kući, jer mu je ista opkoljena i porušena od strane Mačekove Hrvatske građanske zaštite.

- Vučinić Nikola, nadz. mašina, napadnut je i prebijen u ložionici za vreme vršenja svoje dužnosti i to od Regvarda Josipa i Posilovića Ivana, mašinovođe.

- Tolić Anton, nadzornik mašina, napadnut je i ubijen u lokomotivskoj stanici Zagreb - Sava.

- Gerhard Oton, činovnik ložionice, pretukao je na dužnosti Zoveka Stevana 14. oktobra.

- Jovanoviću Petru, v. kontroloru, u pismu su dostavili mrtvačku glavu (kao i svim gore navedenim), samo sada sa izjavom 'krst ti je gotov a čekaju te četiri metk'. Jovanović je teško ranjen i nalazi se sada u bolnici bez nade da će ostati u životu..."

PRETNJE UBISTVOM

"POPIS od 12 lica koja treba odmah ubiti i kojima su upućena preteća pisma: Šoštarić Stjepan, Jovanović Petar, Petar Bogunović, Stanko Benzmen, Vatroslav, Gvozdić Branko, Ganak Tomo, Čalić Nikola, Bajt Anton, Vučelić Nikola, Bajić Vučko, Radenović Damjan, Penko Franja. Svima je dostavljeno da će im se suditi na način koji on nije pamtio".

Pogledi preko Dunava

STANJE straha i očaja, posle proglašenja Banovine Hrvatske, zahvatilo je i Srbe i Hrvate - Jugoslovene u Sremu i Vukovaru, naročito članove Jugoslovenske radikalne zajednice, jugoslovenskih nacionalnih organizacija, jugoslovenskih sokola, ali i obične građane. Stvaranje velike Hrvatske u liku Banovine Hrvatske 1939. izuzetno je doprinelo dodatnoj kroatizaciji Vukovara, koji je ušao u njen administrativni sastav. Zato su predstavnici Srba vukovarskog sreza 1940. godine plebiscitarno zahtevali da se vukovarski srez odvoji od Banovine Hrvatske i pripoji dunavskoj banovini, u cilju opstanka većinskih Srba, ali i Hrvata Jugoslovena.

Srbi su u rezoluciji na prvom mestu naveli istorijske razloge kao glavni argument za svoje zahteve:

"Vukovar je kroz više godina bio sedište Sremske županije, a takav svakako sastavni deo Srema koji je sa Banatom i Bačkom sačinjavao Srpsku Vojvodinu. To ne može niko pobiti, jer i narodna duša dala tome izraza u pesmi 'Srem, Banat i Bačka, tri srca junačka'. Srpsku većinu u vukovarskom srezu imali smo već nekoliko stoljeća. To se vidi iz raznih podataka; tako jedan savremeni nemački pisac iz prve polovine 18 veka piše: 'Pravoslavni sagradiše 1731. crkvu, te za njenu građu zatražiše od vlastelinstva 50.000 cigala. Bilo im je udovoljeno tim više, što su u spahiluku pravoslavni brojno pretežniji bili, a njihova sekta bila je također i trpljena, te su u Vukovaru već od prije svoju crkvu imali, a i inače je spahijska cigla slabu prođu imala'.

Kada na poziv sremsko-karlovačkog mitropolita Vićentija Jovanovića dolaze ruski učitelji da uče srpsku mladež, jedan od tih učitelja ostaje u Sremskim Karlovcima, dok drugi odlaze u Beograd i Vukovar, da tamo osnivaju škole. To što je 1733. godine Timitej Levandovski otišao u Vukovar i osnovao tamo srpsku školu, pokazuje koliko je već u to doba Vukovar bio jak srpski kulturni centar. On to ostaje i dalje kroz istoriju do danas. Tako Vukovar daje prvog srpskog novinara i poliglota Zaharija Stefanovića Orfelina, preteču Dositeja Obradovića.

Na 'Dobroj vodi', izletištu Vukovara, gde su se kraj crkvice Sv. Paraskeve redovno skupljali srpski prvaci Srema, nalazio je Branko Radičević nadahnuće za svoje pesme. Svetozar Miletić pri povratku iz Vaca prvo navraća u Vukovar da poseti srpski politički centar Srema. Ovi primeri nisu jedinstveni, njima se po potrebi mogu pridodati još mnogi, dok kulturna i prosvetna srpska društva i danas govore o akciji Srba Vukovara".

Što se tiče geografskih razloga za pripojenje Vukovara Dunavskoj banovini, predstavnici Srba vukovarskog sreza u svojoj rezoluciji su istakli da "Vukovar, ležeći na ograncima Fruške gore i na Dunavu, svakako čini geografsku celinu sa Sremom, a ne sa Slavonijom".

Komunikacijski razlozi, po potpisnicima rezolucije, bili su vidljivi iz činjenica što "Vukovar i najveći deo Srema, leži na Dunavu - najvažnijoj evropskoj arteriji koja ga vodi k Novom Sadu", pa navode sledeće: "Dok do Zagreba ima 291 km, dotle do Novog Sada ima svega 87 kilometara. Komunikacijske veze Vukovara sa Novim Sadom su takove da čovek, polazeći u jutro iz Vukovara stiže pre podne u Novi Sad, gde može da svrši sve svoje poslove i uveče već da bude kod svoje kuće, dok odlazeći u Zagreb mora da izgubi dva dana. Trošak puta za Novi Sad ne iznosi ni jednu četvrtinu troška puta u Zagreb, što svakako treba uzeti u obzir imajući u vidu finansijske mogućnosti ovdašnjeg seljaštva. Ideja prilikom obrazovanja banovina bila je da se jednoj banovini pripoje svi krajevi koji prirodno gravitiraju centru, a to je kod slučaja Vukovara svakako Novi Sad".

Ekonomski razlozi su upućivali na zaključak da Vukovar u privrednom pogledu, "čineći ekonomsku celinu sa Sremom, apsolutno i jedino gravitira ka Novom Sadu". U tom smislu potpisnici rezolucije su naveli sledeće: "Za regulisanje cena privrednih produkata na vukovarskom tržištu jedino je merodavna novosadska produktna berza. Kupovinu poljoprivrednih sprava seljak sreza vukovarskog vrši jedino u Novom Sadu. Sama privredna struktura vukovarskog sreza istovetna je sa onom Dunavske banovine.

Ističući političke razloge, tvorci rezolucije su naveli da je Vukovar politički uvek činio zajedničku celinu sa ostalim Sremom, odnosno tadašnjom Dunavskom banovinom: "Ni na jednim izborima Hrvati i njihove političke stranke nisu dobili nikada u ovom srezu izbornu većinu, pa prema tome ni svoga poslanika. U kampanji za sprovođenje političkog preuređenja zemlje, traženo je od strane Hrvata poštovanje istorijskih individualnosti. Ako one budu i ovde poštovane, Vukovar bi mogao da pripadne Vojvodini".

Što se tiče statističkig razloga, tvorci rezolucije su dobro primetili da podela naroda po veroispovesti ne daje realnu sliku etničkog sastava stanovništva. Poslednji austrijski (mađarski) popis stanovništva prema etničkoj (narodnosnoj) osnovi izvršen je 1850. godine. Posle toga svi popisi su vršeni prema verskoj i jezičkoj opredeljenosti stanovništva.

BEDEM VUKOVACA

ISTRAŽUJUĆI srpske narodne pjesme, Vuk Stefanović Karadžić dolazi u Vukovar 1837. godine, i tu provodi čitavu zimu, sve do marta 1838. godine. Iz Vukovara piše Kopitaru i veli da je našao vrlo lepih srpskih pesama. U Vukovar je više puta dolazio istim poslom, gde se najviše zadržavao u radnji Mihajlovića zvanog 'Lutrija'. U borbi između 'vukovaca' i njegovih protivnika, Vukovar je smatran bedemom 'vukovaca', kako ga naziva Milovan Vidaković, poznati srpski pisac iz 19. veka.

Granice pod velom tajne

TVORCI "Vukovarske rezolucije" su s pravom istakli da je stanovništvo u statistikama često u vukovarskom srezu deljeno po veroispovestima, a ne po narodnostima, "što je svakako pogrešno i netačno, jer su u Hrvate ubrajani katolici Nemci, katolici Mađari, katolici Slovaci i ostale manjine". Zbog te činjenice statistika je uvek ispadala na štetu Srba, pa nije pokazivala pravi odnos "nacionalnih snaga", iako su Srbi "bili u velikoj apsolutnoj većini".

Potom su potpisnici "Vukovarske rezolucije" naveli statističke podatke za srez vukovarski prema popisu iz 1931. godine. Prema tom popisu, u vukovarskom srezu je bilo 51.334 stanovnika, od čega je na Srbe otpadala natpolovična većina - 26.342 Srba pravoslavnih, dok su Srbi katolici, tzv. Šokci već počeli nositi hrvatsko ime, pa se na taj način broj Hrvata naglo povećao na 11.893 pripadnika. Od nacionalnih manjina Nemaca je bilo najviše (5.842), pa Mađara (4.030), Čeha (134), Slovaka (104) i 2.989 Rusa, Židova i ostalih.

Srbi su, dalje, smatrali, da pripajanjem Banovini Hrvatskoj nikako nije ostvaren ideal za koji su se borili. Srbi vukovarskog sreza su, dakle, bili šokirani nepravdom koja im je učinjena svrstavanjem njihovog sreza u Banovinu Hrvatsku. Zato su svojom rezolucijom "molili" Kraljevsko namesništvo i Kraljevsku vladu da vukovarski srez pripoje Dunavskoj banovini ili da odrede plebiscit na kome je trebalo da se izrazi slobodna narodna volja.

Na kraju rezolucije prvi potpisnici su bili Marko R. Bingulac i Marko Lj. Bugarski, koji su bili njeni glavni inicijatori i autori. Potom su sledili potpisi predstavnika srpskih pravoslavnih crkvenih opština: za srpsku crkvenu opštinu vukovarsku potpisnici su bili njen predsednik Teodor Selaković i Cvetko Bingulac i prota Jovan Kozobarić; za crkvenu opštinu borovsku paroh borovski Bogdan Dejanović, protojerej Đurica Skakić i potpredsednik Milan Buzaretić; za crkvenu opštinu u Gabošu potpisnici su bili predsednik Andrija Čelić i paroh Milan Petović; za Trpinju predsednik Jovo Palić i paroh Spasoje Vukotić; za crkvenu opštinu u Markušici predsednik Mladen Petrović; za crkvenu opštinu u Veri potpisnici su bili predsednik Đuro Mašić i paroh Đuro Mašić; u Negoslavcima predsednik Radovan Crnjanski i paroh Petar Ostojić; u Boboti predsednik Miloš Maletić i paroh Đuro Mašić; u Pačetinu predsednik Dimitrije Crnogorac i paroh Nikolaj Semčenko; u Bršadinu predsednik Živko Simić i jerej Đorđe Mišić; u Mikluševcima i Čakovcima potpisali su paroh Kiprijan Relić i Kosta Anđelić; u Ostrvu predsednik Milan Vučevac i paroh Dušan Blidović; u Marincima paroh Vasilije Lengenfelder i predsednik Nikola Živanović; u Opatovcu i Sotinu prota Emilijan Josifović i predsednik Milivoj Kekić i u Palači paroh Borisav Božić i predsednik Dušan Petojević.

Dakle, potpisnici su bili predstavnici srpskih sela u kojima su neofrankovačke i neoustaške vojne postrojbe u proljeće 1991. napadale većinsko srpsko stanovništvo i time izazvale građanski rat u Jugoslaviji.

Administrativne granice Banovine Hrvatske, skrojene prema britanskom projektu teritorijalnog preuređenja Jugoslavije, bile su podudarne sa administrativnim granicama Narodne Rpublike Hrvatske prema NR Bosni i Hercegovini i NR Srbiji. Povlačenje jugoslovenskih administrativnih granica 1945 - 1946. godine u potpunosti je obavijeno velom tajanstvenosti, pošto ta državno-pravna radnja nije potvrđena od strane nadležnih državnih institucija, pa iz tog razloga ne postoje dokumenti koji izvorno utvrđuju granice federalnih jedinica. Zbog te činjenice ne može se empirijski odrediti uloga britanskog i sovjetskog faktora kod povlačenja unutrašnjih granica socijalističke Jugoslavije.

Dugo je bilo otvoreno pitanje ko je i kako utvrdio granice federalnih jedinica i zbog čega takva odluka nije pravno sankcionisana. Naime, Privremena narodna skupština, a ni Ustavotvorna skupština Demokratske Federativne Jugoslavije, nisu donele nijedan pravni akt kojim bi se utvrđivale administrativno-teritorijalne granice između federalnih jedinica. Takav akt nije donet ni od Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije (privremene vlade - NKOJ), a niti od bilo koje potonje jugoslavenske vlade.

Odluku je na krajnje misteriozan način, bez pisanog traga, doneo uži deo Politbiroa s Josipom Brozom Titom na čelu. Antisrpska komunistička grupa, na čelu sa Brozom (Tempo, Đilas, Bakarić, Kardelj i drugi) povukla je, kako je govorio Moša Pijade, "prirodne granice" koje su, po njemu, samo formalne, jer je Jugoslavija federalna, jedinstvena i zajednička država. Međunarodni faktor (pre svih SSSR i Britanija), što je i realno, u svemu je morao odigrati presudnu ulogu, ali nažalost, takva uloga je ostala sakrivena iza kulisa tajnih pregovora bez pisanog traga.

Ostale su najspornije granice između Hrvatske i Srbije u njenom bačko-sremskom delu. Granično pitanje na kraju je rešeno na srpsku štetu upravo prema međuratnom britanskom nacionalnom modelu britanskih javnih radnika i službenog britanskog projekta Banovine Hrvatske.

NAPUŠTENI OD SVOJIH

ZBOG antisrpske nacionalne politike srpskog dela vlade Cvetković - Maček, koja je omogućila stvaranje Banovine Hrvatske, neminovno se otvaralo srpsko pitanje u administrativnoj Banovini Hrvatskoj. Vukovarski Srbi su se osetili izigranim od svoje nacionalne države, jer su se, kako su istakli, "kroz vjekove borili i prolivali krv, trpili muke i bili proganjani radi stvaranja svoje slobodne nacionalne države".

Podvala Titove komisije

O BROZOVOJ zakulisnoj igri oko utvrđivanja granica između Srbije (Vojvodine) i Hrvatske, preko Komisije za razgraničenje na čelu sa Đilasom, pisali su publicisti, naravno bez arhivske dokumentacije koja, ili nikada nije postojala ili se brižno skriva u depoima MUP-a i Državne bezbednosti.

Ideolozi hrvatstva i njegovi politički lideri planski su razvijali i realizovali strategiju preseljenja rimokatoličkog srpskog i hrvatskog stanovništva na rubne dunavske granice virtuelnog tzv. hrvatskog prostora. Napadno veliki broj preseljenja izvršen je posle stvaranja Banovine Hrvatske 1939. godine, tokom postojanja Nezavisne Države Hrvatske, ali i u vreme povlačenja granica komunističke federalne Hrvatske. Pogranični bastion tzv. podunavskog hrvatstva postajao je Vukovar, koji je, već u Kraljevini SHS (Jugoslaviji) imao važnu ulogu širenja hrvatstva na srpsko-pravoslavnim i srpsko-katoličkim (šokačkim) etničkim prostorima.

Rimokatolička formacija hrvatstva u tom vremenu je dobila na brojnosti, jer se srpsko-katoličko ime izgubilo, dok je šokačko stanovništvo u Slavoniji (koje je srpskog porekla) u potpunosti prihvatilo hrvatsko ime kao svoje prastaro narodno ime. Brojni stranci rimokatolici (Nemci, Česi, Slovaci, Mađari, Jevreji i drugi) u slavonskim gradovima odbacivali su svoja nacionalna obeležja i prema vatikanskoj strategiji sa Prvog hrvatskog katoličkog sastanka iz 1900. ("svi rimokatolici Hrvati") uzimali hrvatsko ime kao svoje narodno ime. Istorijski gledano, srpska Slavonija time je sve više gubila to narodnosno svojstvo i postajala deo velike hrvatske trojednice.Iz tog razloga i novi antisrpski komunistički statističari počeli su od 1945. godine govoriti o relativnoj većini Hrvata u istočnoj Slavoniji i delovima Srijema.

Okružni komitet KP Srbije za Srem, 15. maja 1945. godine žalio se Pokrajinskom komitetu KP Srbije za Vojvodinu da je tokom rata izvršena nasilna promena stanovništva: "Selo Jarmina (vinkovački srez) u kojem se sada nalazi većina Hrvata imalo je do okupacije većinu Švaba i nešto Mađara. Vinkovačko Novo Selo, koje sada ima gotovo isključivo same Hrvate, imalo je do okupacije gotovo isključivo Nemce. U selima Laze, Mirkovci i Orolik naseljeno je u toku okupacije oko 2.000 hrvatskog življa. U gradu Vukovaru naseljeno je u toku okupacije oko 1.000 Hrvata, a na pustarama vukovarskog sreza Ada, Palača i Silaš...

NDH je Srbe iselila u Srbiju, a na njihovo mesto naselila Hrvate iz Zagorja. Na sve ove tri pustare naseljeno je oko 1.000 Hrvata. To znači da je u vukovarskom srezu, zajedno sa gradom Vukovarom, naseljeno u toku okupacije oko 2.000 Hrvata, dok je s druge strane iz nekoliko srpskih sela (Bobota, Vera, Trpinja, Bršadin, Markušica, Ostrovo, Negoslavci i grad Vukovar) pobijeno za vreme okupacije više od 1.000 Srba. Naseljeni Hrvati za vreme okupacije u vinkovačkom i vukovarskom srezu su uglavnom ustaške porodice iz raznih krajeva Hrvatske, naročito Hercegovine".

Genocid u šidskom srezu bio je još izraženiji, jer je ubijeno preko 4.000 pravoslavnih Srba od strane hrvatske vojske.

Zbog takvog stanja u srpskom Podunavlju, Predsedništvo AVNOJ-a je 19. juna 1945. godine formiralo Komisiju Predsedništva za izradu predloga za utvrđivanje granice između Srbije i Hrvatske. Komisiju su činili Milovan Đilas kao predsednik, i članovi Vicko Krstulović iz Dalmacije, Milentije Popović iz Srbije, Jovan Veselinov Žarko iz Vojvodine i Jerka Zlatarić iz Sombora. Ova "objektivna" komisija došla je do fantastičnih podataka da u Vojvodini živi 170.000 Hrvata, pošto je sve Bunjevce i Šokce (starinom Srbi-rimokatolici) dekretom prevela u Hrvate. Na kraju je Josip Broz 1945. godine naložio lokalnim komunistima u Vojvodini da se Bunjevci i Šokci tretiraju kao Hrvati.

U stvari, kroatizacija Bunjevaca i Šokaca inicirana je tokom rata u Jugoslaviji od strane komunističkog partizanskog vrha na čelu sa Josipom Brozom. Pokrajinski komitet Komunističke partije za Vojvodinu u praksi je provodio takvu inicijativu jugoslovenskih komunista upućivanjem raznih naredbi i preporuka da se Bunjevci i Šokci moraju nazivati isključivo Hrvatima. U "oslobođenoj", komunističkoj Jugoslaviji nastavljena je takva tendencija potpunog pohrvaćivanja Bunjevaca i Šokaca.

Na osnivačkom kongresu KP Srbije, održanom od 8. do 12. maja 1945. godine, generalni sekretar KPJ Josip Broz Tito inicirao je potpuno pohrvaćivanje Bunjevaca i Šokaca u Vojvodini. Slavoniju nije pominjao, jer su u njoj Šokci već prvih decenija 20. veka u dobroj meri prihvatili hrvatstvo.

U govoru petog dana Kongresa Broz je povišenim i strogim tonom govorio o "srpskom šovinizmu u Vojvodini": "Mi gradimo jedinstvo i bratstvo, ali srpski šovinisti u Vojvodini neće da priznaju Hrvatu da je Hrvat, već ga zovu Bunjevac. On traži propusnicu za Beograd, a ovaj mu piše: narodnost Bunjevac. Ako su Hrvati imali ustaše, onda su Srbi imali četnike. U čemu je razlika između jednih i drugih? To su greške koje treba iskorijeniti. Iz temelja treba iskorijeniti lokalni šovinizam. Ja bih htio da naša Vojvodina bude zaista pokrajina bratstva i jedinstva, u kojoj će svi narodi živjeti u slozi, gdje neće biti nikakve razlike između njih. Razni elementi, bivši pisari, bilježnici, govore da su Tito i komunisti rascijepili Srbiju. Srbija je u Jugoslaviji, a mi ne mislimo da unutar Jugoslavije stvaramo države koje će ratovati međusobno... Radi se samo o administrativnim granicama. Ja neću da u Jugoslaviji budu granice koje će razdvajati, već sam stotinu puta rekao da hoću da granice budu one koje će spajati naše narode".

NAREDBA MESNIM ODBORIMA

BROZOVA kritika "srpskog šovinizma" prema Bunjevcima i Šokcima u Vojvodini brzo je urodila plodom. Iz partijsko-državnog vrha komunističke Jugoslavije svim mesnim narodnooslobodilačkim odborima u Vojvodini upućena je strogo poverljiva naredba kojom se u potpunosti brisalo bunjevačko i šokačko ime i pretvaralo u hrvatsko.

"Seoba" celih srezova

GLAVNI narodnooslobodilački štab Vojvodine - Odeljenje za unutrašnje poslove, 15. maja 1945. uputio je naredbu br. 1040 svim sreskim narodnooslobodilačkim odborima, u kojoj je stajalo: "Događa se da se mnogi Hrvati uvode kao Bunjevci i Šokci u rubrike gde se označava narodnost, a ne kao Hrvati, kao na pr. u legitimacije, razne evidencije i spiskove, i to često biva po njihovom izričitom zahtevu ili po volji i nahođenju dotičnog činovnika. Kako bunjevačke i šokačke narodnosti ne postoje, to vam se naređuje da sve Bunjevce i Šokce imadete tretirati isključivo kao Hrvate, bez obzira na njihovu izjavu. U raznim okruzima i mestima gde su oni do sada uvedeni kao Šokci i Bunjevci, ima se to ispraviti i označiti kao Hrvati, naročito u legitimacijama, biračkim spiskovima, putnim dozvolama i raznim drugim spiskovima po narodnosti, ubuduće se imaju unositi isključivo kao Hrvati. Sve do sada izdate legitimacije i isprave gde su označeni kao Bunjevci i Šokci, imaju se uništiti i nove izdati".

Predratni građanski političar Sava Kosanović, koji je tokom rata postao naklonjen komunističkom režimu Josipa Broza, nije mogao a da ne prećuti nagli uspon hrvatstva u Sremu, Slavoniji i Bačkoj, odnosno, u srpskom Podunavlju: "Hrvatska teza naglo napreduje na terenu. Poznato je da su čitavi krajevi Hrvatske i Slavonije, radi nedavnih borbi, opustošeni. Kada je Vojvodina ostala delimično pusta, u krajevima gde su živeli Nemci, tu se sada tendenciozno ubacuju čitave mase Hrvata... U prostoru između kanala kralja Petra I i Dunava (srezovi somborski, palanački, odžački, kulski, apatinski i novosadski) naseljeno je od 1. novembra 1944. do maja 1945. godine oko 30.000 Hrvata, a u istočni Srem (Inđija, Stara Pazova) oko 3.000 Hrvata".

Đilasova komisija je granice povukla prema novonastalom nacionalno-verskom stanju, odnosno, ratnim i poratnim nasilnim povećavanjem broja Hrvata na srpskim podunavskim prostorima. Stanje je ostalo isto kao i na Kosmetu, kada su velike mase doseljenih Albanaca iz Albanije, u vreme Drugog svetskog rata, trajno ostale na srpskim teritorijama.

"Đidina komisija" je konstatovala da je u pitanju samo privremeno rešenje koje će važiti do rešenja nadležnog državnog organa koji će definitivno izvršiti razgraničenje između federalnih jedinica. Komisija je svoje rešenje proglasila rešenjem od izuzetnog značaja jer je "doprinosilo olakšanju političke situacije na tom području, obezbeđivalo lakše funkcionisanje organa vlasti i povoljniji i brži razvoj slavonskog života".

U praksi se, međutim, nije poštovalo ni ovakvo razgraničenje koje je išlo na štetu Srba. Naime, "Đidina komisija" je grad Ilok i srez dodelila Srbiji zbog srpske nacionalne većine, ali je, neznano kojom odlukom Broza i hrvatskih komunista, Ilok pripojen Narodnoj Republici Hrvatskoj. Isto je bilo i sa Vukovarom, koji je Đilasova komisija nameravala ostaviti Srbima i Srbiji, ali je direktnom intervencijom Josipa Broza Tita sprečena takva administrativna odluka.

O tome svedoči dokument koji se čuva u Arhivu Jugoslavije, u kom je Josip Broz na marginama predloga o razgraničenju (prema kojem se Vukovar dodeljuje srpskom delu Srema, odnosno Srbiji) svojom rukom dopisao rečenicu: "Zašto hrvatski grad Vukovar u Srbiji?"

Kroz Predlog komisije o privremenom razgraničenju između Hrvatske i Srbije videlo se sa kakvom neozbiljnošću, neodgovornošću i nezrelošću su se rešavala istorijski najznačajnija pitanja srpskog naroda. Komisija Politbiroa CK KPJ i Predsedništva AVNOJ-a kao argument u predlogu o razgraničenju je iznela sledeće "činjenice":

"Srezovi Batina i Darda, uzeti zajedno, imaju od slovenskih manjina relativnu većinu Hrvata. Oba ova sreza ekonomski i privredno naginju ka zapadu. Prema tome i ekonomski i nacionalni razlozi zahtevaju da oba ova sreza uđu u sastav federalne Hrvatske i iziđu iz Vojvodine u kojoj se sada nalaze".

Ove dve Brozove nasilne teritorijalne intervencije, vezane za dodeljivanje srpskih srezova Iloka i Vukovara Hrvatskoj, dovele su do žestokih ratnih sukobljavanja u građanskom ratu u Jugoslaviji 1991. godine. Nerešene administrativne granice, koje su preko noći postale državne, bile su dakle uzrok rasplamsavanja rata u Jugoslaviji.

ŠIFRA 028

VELIKA nepravda prema kulturno-istorijskoj i versko-jezičkoj posebnosti Bunjevaca i Šokaca, koji su kroz istoriju 19. veka pripadali srpskoj rimokatoličkoj populaciji, donekle je ispravljena 1991. preko "šifre 028", kojom im je dozvoljeno da se izjašnjavaju kao posebna narodnosna grupa. Preko 16.000 Bačvana i Banaćana ponovo se počelo slobodno izjašnjavati kao Bunjevci umesto kao ranije – Hrvati.

Za « Novosti » piše Nikola Žutuć