Nekoliko reči o Vlasima, “Vlasima” i vlasima

    Nekoliko reči o Vlasima, “Vlasima” i vlasima

    Srbi se doseljavaju u Gacku dolinu jos s kraja 16.v. Bilo je to podrućje tzv. Senjske kapetanije, koja postoji od druge polovine XVIII v. Dužnost joj je bila da brani zapadnu Liku od Turaka. U Senju deluju čuveni uskoci, čije je sedište najpre bilo u gradu Klisu, sve do njegovog pada 1537. Prelaze u Senj,kao vojnici, ali ostavljeni od gospodara, bave se i gusarenjem. Mirom u Madridu 1617.g., Austrija se obavezala da će ih preseliti u unutrašnjost zemlje.

    Ali njihovo preseljenje počinje i ranije. Srbi uskoci pominju se u Žumberku još godine 1526. Austrija ih je nasilno pounijatila sredinom XVI v. Svakako da je pravoslavnih uskoka u to vreme bilo u Gackoj dolini, pa je sasvim vjerovatno da su ti prvi Srbi doseljenici gradili u Glavacima danas zavetnu, posle rata obnovljenu crkvu Sv.Petke. Na crkvi I danas postoji zvono koje su crkvi, prema predanju, poklonili uskocki prvaci.

    Područje Gacke doline Turci nikad nisu osvojili. Više puta su upadali, ubijali I palili, odvodili u ropstvo, ali su se morali povlačiti. Postoji predanje da je crkva Sv.Petke u Glavacima gradjena nad zajedničkom grobnicom izginulih Srba u jednom turskom upadu u zapadnu Liku. Krajem veka u Gacku dolinu prelaze Srbi iz turske Like. Bežali su zbog tiranije ribničkog bega. Senjski kapetan Sigmund Gusić najviše je nastojao oko naseljavanja Srba u zapadnu Liku.

    On godine 1609. Dovodi u predjele oko Brloga (Brlog nije od reci kaljuga, nego od nemačke složenice Ber-Lohe, što znači medvedja jazbina) 550 srpskih duša. Od toga nastavlja se naseljavanje parohija Brloga prema Brinju, na zapadu I prema Otočcu, na istoku sve do Vrhovina i dalje, do Babinog potoka.

    Nesto o nazivu Vlah

    U etnologiji i nacionalnoj istoriji naroda Evrope, ni jedna reč nije toliko upotrebljavana, a i zloupotrebljavana kao naziv Vlah. Sva nevoljna znanja ili neznanja o drugome, sve od Lamanša do Karpata, od Tesalije do Poljske, od Japana do Panonije, preko svih naših zemalja, “dopunjavana” su pojmom Vlah. Za stare Germane, Vlasi su bili svi romanski narodi, zatim slovenski. Naziv “latinski” prevodi se reču “vlaski” na jezik istarskih Hrvata prilikom prevoda jedne latinske knjige početkom XVII v. Tako je nastala i Vlaška ulica u Zagrebu, kada je naziv “latinski” koji je postojao još od srednjeg veka za jedan deo grada, preveden rečju “vlaski”. Venecija je sve doseljenike, pa i stanovnike Balkana iz naših područja, nazivala Vlasima. Naši ostrvljani tako su nazivali neke predele dalmatinske obale i svu dalmatinsku Zagoru. Crnogorci oko Nikšića nazivali su Vlasima Dubrovčane, Turci i katolici u Bosni Srbe. Jos u srednjem veku za stanovnike sa druge strane Jadrana, Velebit je Montagnia Morlaca (Montanja Morlaka). Reč Morlak je grčkog porekla, kao naziv za Vlahe po severnoj Grckoj, koji su na odelu imali crni prsluk (Mavros Vlahos=Morlak). Širom jugoslovenskih zemalja od srednjeg veka žive nomadi, romanskog porekla, u koje su se potom pretopili i ostaci starih Ilira, nomada po tlu Balkana. Vlahe pominje Dečanski u jednoj povelji prizrenskom episkopu Pavlu godine 1326. Car Dušan zabranjuje brak sa Vlasima u svome Zakoniku. Frankopani ih naseljavaju iz područja Velebita na ostrvo Krk, a veća grupa ih odlazi u Istru, iza Učke, gde su do danas u porodici sačuvali svoj jezik, dok je tek sredinom proslog veka taj jezik zaboravljen medju poslednjim ostacima, sada `u Hrvate pretopljenih Vlaha, na ostrvu Krku. U doba Nemanjića u Srbiji su Vlasi nomadi, stočari po planinama, gde su stalno i živeli, za razliku od seljaka Srba zemljoradnika. Vlasi nomadi se dolaskom Turaka pomeraju prema zapadu, sve do Primorja i dalje, kasnije do Istre. Pominju se sve do XIV v., najviše u Dalmaciji. Sa njima uspostavljaju odnose ili ih koriste Subici, Frankopani, kralj Sigismund, kao i drugi velikasi u hrvatskim zemljama. Kao stocari pravili su probleme feudalnim gospodarima. Stocar je cesto i stetocina. Kao nomadi stalno su se pomerali, pa je postepeno svaki stocar nazivan vlahom. U onim nemirnim vremenima ma i najmanja grupa nomada, bez obzira odakle su i ko su bili, nazivani su vlasima, ali kao nazivom za njihovo zanimanje. Bili su oni uvek manjina medju slovenskim stanovništvom. U Dalmaciji gdje je mešanje nasih naroda počelo najranije, gde se na tlu zapadne jurisdikcije javljaju pravoslavni doseljenici, to stanovništvo je bilo pretezno srpsko, što potvrdjuje nastanak triju znamenitih srpskih manastira u Dalmaciji. Poznati hrvatski istoričar Vjekoslav Klaic zastupa takodje mišljenje da su doseljenici pravoslavne vere u Dalmaciji bili pretezno Srbi iz Bosne. Isto se ponovilo i prilikom doseljavanja Srba u Gornju Krajinu, opustelu posle turskih najezda, pogotovo posle bitke na Krbavskom polju godine 1493, kada je (današnja) Hrvatska doživela svoje Kosovo.

    Medju doseljenicima svakako je bilo i Vlaha, stočara, vlaškog porekla. Medju srpskom i hrvatskom većinom oni su se postepeno pretopili. Taj proces se dogadjao širom nasih zemalja, ali krajnje teško, jer su nasi Vlasi izuzetno otporni prema uticajima, pa su tamo gde su još sačuvali svoje nacionalno obeležje, otporniji čak i prema hrišćanskom učenju, zadrzavši u svojoj veri iskonski kult mrtvih. Austrija je rado prihvatila naziv Vlah za Srbina na svom području, a ne treba naglasavati iz kojih razloga. Pa ipak, u jednom dokumentu o priznavanju prvog arhijereja Eparhije gornjokarlovačke, za mitropolita Atanasija se kaže da je Rašanin, kao sto su bili Srbi ili Rašani i prvi doseljenici u Žumberku. Istina, za bana, Atanasije je već Vlah. Ovaj naziv za Srbe će se postepeno odomaćiti, sve dok u prošlom veku ne postane i poznati pejorativ. Jos u 17.v. statuti i privilegije govore o Vlasima, pa će hteli ne hteli, ovaj naziv imati mitropoliti u svojim titulama. Ali, ovaj naziv im je odgovarao iz odredjenih crkveno-nacionalnih razloga, s obzirom da je u sastavu Mitropolije karlovačke tada bilo i eparhija „vlaških“, na tlu danasnje Rumunije.

    Nekoliko napomena o nasim seobana.

    Odmah posle Kosovske bitke, počele su seobe s juga srpske države prema Despotovini. Padom Despotovine nastaju seobe Srba, najpre u južnu Ugarsku, gde je Srba i ranije bilo. Pojedine grupe dolaze i u severnu Hrvatsku. Posle pada Bosne 1463.g., počinje seoba Srba sve od Polimlja prema zapadu, a Hrvata prema njihovom zapadnom etničkom području, ali i ka severu, do Južne Ugarske i Donje Ugarske i Donje Austrije (Gradište). I jedne i druge prihvataju feudalci, jer su im potrebni ili kao radna snaga ili kao vojnici za odbranu od turskog nadiranja. Prihvata ih i službena Austrija iz sličnih motiva. I jedni i drugi dozivljavaju sličnu sudbinu. Ali ostaju uporni u čuvanju svojih osobenosti, sve do danas. I jedni i drugi pomeraju se noseći sve svoje nacionalne odlike, od jezika (dijalekta) do običaja i predanja. Iz same današnje Hrvatske, prema mišljenju istoričara, pokrenuto je sa starih ognjišta (Lika i zapadna Hrvatska) preko 100.000 ljudi, sto je za ona vremena bilo mnogo. Nije manje ljudi potražilo spas u Carevini ni medju Srbima. Daljnjim nadiranjem Turaka prema Hrvatskoj i Beloj Krajini u Sloveniji, nastaju nova pomeranja Srba i Hrvata. I dalje se pomeraju Hrvati prema svojim krajnje zapadnim etničkim područjima, pa i na ostrva, a Srbi preko Une i Save, sto je bilo narocčto intenzivno u drugoj polovini XVII v., kada je turska sila bila sve osionija i grublja, a posle prvih poraza turske sile u Srednjoj Evropi. I Srbi i Hrvati, dakle pomeraju se prema novim ognjištima. Kretali su se po većem delu jugoslovenskog prostora, pa i šire, do južne Ugarske i donje Austrije, a bilo je pomeranja i prema rumunskom Banatu, čak i prema Apeninskom poluostrvu. Svuda po planinama Srbije, Bosne i Hrvatske živele su nomadske grupe Vlaha. Pred Turcima, ili odvodjeni sa drugima kao turska raja, pomerale su se grupe Vlaha. Vlasi su se veoma tesko odnarodjavali, o čemu smo govorili. Pa ipak, te manje grupe su se stopile sa Srbima, odnosno Hrvatima, ali oni nigde nisu bili većina, da bi mogli nekog asimilirati, a jos manje skloni da u masama postanu neko drugi, da se masovno odnarode i utope u tudji jezik.

    Pa ipak, u nasim zajedničkim nesrećama, postoji i jedna srećna okolnost. Da su bečki gospodari svuda, kao ponegde, u prazne prostore ubacivali narode drugog imena i jezika, mozda bi to bilo sudbonosno po dalje tokove istorije svakog našeg naroda, a i kobno po našu političku budućnost.

    I na kraju nekoliko pitanja

    Pošto se još uvek u pojedinim publikacijama za Srbe i u pojedinim našim državnim područjima upotrebljava naziv „Vlah“, sa velikim početnim slovom (dakle, narod, a ne zanimanje), postavljamo nekoliko pitanja onima kojima godi taj pejorativ ili ga upotrebljavaju da bi se dopali svojoj sredini.

    1. Ko je i gde, i kolike mase Srba su mogle asimilirati tolike desetine hiljada Vlaha; kada je to bilo, pogotovo kada se zna da u Bosni nisu živeli samo Srbi nego i naši drugi narodi?

    2. Ko je još u srednjem veku tim asimiliranim Vlasima ubrizgao u svest tako snažno osećanje narodne, pa i državne prošlosti, da su na novim ognjištima podizali srpske manastire, ne samo po Dalmaciji, pa su i tamo gde za to nije postojala istorijska osnova, svoje manastire vezivali za vreme Njemanića?

    3. Da li je postojala mogućnost da asimilacija počne u katunima, gde su Vlasi živeli u grupama od 10 do 100 porodica, rodovski zaštićeni, jezikom i predanjima odvojeni od drugih naših naroda, pa i srpskog, uvek otvorni prema svemu tudjem, do najnovijih vremena pa i do danas?

    4. Da li su centri asimilacije bili srpski manastiri, kad se zna njihova istorija, i njihova sudbina pod tudjinom, i njihova lokacija, skoro uvek podalje od naselja, kao i njihova česta pustošenja sve do najnovijih vremena?

    5. Kada ni planine, ni manastiri nisu mogli biti sredine asimilacije, da li su to mogli biti sredine asimilacije, da li su to mogli biti utvrdjeni gradovi, gde je živela vlastela nasih naroda, ili neka druga naselja, zajednice za koje istorija ne zna?

    6. Ko tom narodu još od srednjeg veka dade srpska imena i prezimena, narodnu i crkvenu tradiciju, Krsnu slavu, kao i sve opste karakteristike narodnog i crkvenog života, kad je poznato da su naši Vlasi bili otporni čak i prema hrišćanskom učenju, uvek odani svome snažnom kultu predaka, kultu mrtvih, sve do danas?

    7. Da li su Vlasi mogli biti posrbljeni u novim njihovim staništima, gde ih nije čekala ni organizovana Srpska crkva, gde su zatekli narod druge vere i drugog imena?

    8. Ko nadahnu narodne prvake Gornje Krajine, da sa svojim mitropolitom peške podje u Krušedol, kada je godine 1707. biran naslednik sumnjivo u Beču preminulom patrijarhu Arseniju: da junački borbeno zahtevaju priključenje Mitropoliji karlovačkoj, suprostavljajući se providnim planovima Beča, kao i da jednu od prvih svojih zidanih crkava (oko 1750.u Brlogu), posvete Svetom Savi Srpskom?

    9. Otkuda taj narod donese u nove krajeve čisti narodni jezik, bez traga vlaškog govora, jezik koji su vekovima govorili, pa da i njihova nova postojbina bude deo govornog područja, sa koga će Vuk i naši Ilirci oformiti književni jezik srpskohrvatskog (hrvatskosrpskog) govornog područja.

    Pitanjima ko je Vlah, „Vlah“ i vlah (kao zanimanje) bavili su se brojni naši istoričari, Srbi i Hrvati. Ovo pitanje solidno je obradila i Enciklopedija Jugoslavije (Sv.. Pogotovo je ovo pitanje studiozno studirao poznati istoričar Gornje Krajine prof. Milan Radeka. Pa ipak, tendencija kao pejorativ još postoji. Vlah (sa velikim slovom) za Srbe i danas se piše u nekim knjigama, predavanjima i prigodnim govorima. Nije manje časno biti Vlah negoli neki drugi narod. Nije bilo nečasno biti vlah (kao naziv za zanimanje, stocar). Ali je nedopustivo insistiranje za ovaj naziv kada se piše istorija, ili se to radi iz dubioznih namera. U nauci i kulturi ništa se ne sme zloupotrebljavati ili izvrtati. Bar ne u ovom našem društvu. Ne danas!

    EPISKOP SIMEON ZLOKOVIĆ: "O VLASIMA"

    „Pravoslavlje“, Beograd 15.oktobar 1979 (objavljeno i u knjizi „Nikola Tesla i njegovo vrme“,Toronto 2005.)

    Design by Novica.info