Banjalučka regija

    Indeks članaka

     Novi Grad je bio najveća raskrsnica drumskog i željezničkog saobraćaja u Pounju i u Bivšoj Jugoslaviji, koji je svoj čvorišni značaj zadržao i do danas kada predstvalja najveću raskrsnicu između Republike Srpske, Republike Hrvatske i Federacje BiH. Ovđe su se stalno ukrštali i ukrštaju se interesi velikih sila, pa je grad bio uvijek u graničnom prostoru, od nastanka 1280. godine do danas. Prvo je bio na granici srednjovjekovne Bosne i Ugarske, kasnije turskog i austrougarskog carstva, do današnjih granica poslije cijepanja druge Jugoslavije.tvrđava Površina urbanog područja grada iznosi 26, 5 km, a ukupna površina katastarske opštine 469,4 km. Na sjeverozapadu graniči tokom rijeke Une sa Republikom Hrvatskom, a na jugu i jugozapadu sa seoskim naseljima Rudice, Čađavica i Crna Rijeka. Na istočnoj strani sa selima Maslovare i Blagaj, Japra i Blagaj Rijeka, a sa sjevera sa selima Poljavnice i Mazić.Novi Grad je samo po imenu novo naselje, jer se u sačuvanim i proučenim dokumentima spominje prvi put 1217. godine, mada se istoričati više slažu u mišljenju da je grad osnovan 1280. godine. TvrdjavaNaKuliŠire područje grada bilo je naseljeno još u antičko doba o čemu svjedoče arheološka nalazišta u selu Donji Rakani i u dolini rječice Japre. Prvo naselje nije moglo nastati na današnjem gradskom području jer je bilo izloženo plavljenju rijeka Une i Sane.Grad je najprije nastao iz dva podgrada /suburbija/ - Podnovi i Ustisana, pod Kulinskim brdom na kojem je stajao tvrdi kaštel akropolskog tipa knezova Babonjića za nadžor riječnog i cestovnog saobraćaja dolinama Une i Sane koje se upravo sastaju ispod Kulinskog brda, gđe su prvi začeci Novog Grada.Srednjovjekovne geografske mape i stari dokumenti vrlo često spominju ovu utvrdu u raznim varijantama njegovog imena kao Novi Grad, Novo Kastro, Novigradec, Kastrum, Ujvar itd. Bio je to nevelik, ali u to doba hladnog oružja teško pristupačan grad, s jednom donžon - kulom sa četiri sprata, oborom, kapikulama i dva kamena zidana objekta za smještaj posade. Njegovo podgrade Podnovi bilo je smješteno na sjevernim padinama Kulskog brda (danas Tunjica i Londža), a podgrade Ustisana na danjašnoj lokaciji željezničke stanice Novi Grad. To je danas gradska četvrt Prekosanje gđe je vjerovatno bilo riječno pristanište za unsko - sanske lađare.Pad srednjovjekovne Bosne pod tursku vlast primoralo je knezove Babonjiće, koji su se zbog utvrđenja Blagaj Grada prozivali blagajski, da stvore savez sa knezovima Zrinskim kako bi se ujedinili i suzbili tursku invaziju. Zahvaljujući toj privremenoj slozi, ovi velikaši uspjeli su 1483. godine nanijeti težak poraz turskoj provalnoj vojsci. Međutim, sloga domaćih feudalaca bila je kratkog vijeka i samo je privremeno odgađala pad Novog Grada pod tursku vlast. Godine 1519. posljednji put na Kulskom brdu se spominje podgrade Ustisana. Još ranije je bio ugrožen Blagaj Grad smješten u dolini Sane, istočno od Novog Grada na udaljenosti od 7 km. Turci su 1537. godine definitivno zauzeli Blagaj Grad, iz njega protjerali posadu i postavili svoje mustafhize. Negđe u to vrijeme pao je i Novi na Kulskom brdu, ali su Zrinski još krajem petnaestog vijeka izgradili Novi Novi na lijevoj obali Une da bi se dalje štitili od turskih prodora. To je usporilo tursko nadiranje na zapad, ali nije spriječilo strahovita pustošenja njihovih provalničkih vojski, koje su ekonomski upropastile čitavu oblast. Austrijske posade su odoljevale napadima sve do 1556. godine, kada je poslije pada tvrđave Kostajnica turski vojvoda Malkoč - beg osvojio grad Novi Novi 1557. godine.Osvajanjem Novog Grada Turci su ovo utvrđenje pretvorili u važnu vojnu bazu za dalji prodor ka Beču. Izgrađen je most preko rijeke Une, a grad je vrlo brzo naseljen muslimanskim stanovništvom. Ovaj Novi Grad je ostao pod turskom vlašću sve do 1687. godine, kada ga je oslobodila banska vojska Petra Erdedija. Muslimansko stanovništvo prebjeglo je preko Une u Bosnu i na prostoru ade Jelenice, danas gradski kvart Stari Grad, izgradilo tvrđavu od balvana i nasipa na prostoru od hotela "Una" do gradskog muzeja. Godine 1726. počelo je zidanje novog utvrđenja od tesanog, kvalitetnog kamena tako da je po njegovom završetku bio gotovo neosvojiv za ondašnja napadna dejstva i oružja . Prema postojećim skicama turska tvrđava Turski Novi imala je zidove visoke 7 m, jarak širok 6 m, a dubok 3 m, bila je dugačka 200 m, široka 150 m, te imala 5 bastiona /tabija/ i dvije kapikule /ulazne kule/.U Tvrđavu se ulazilo preko dva mosta - lančanika, a jarkom oko tvrđave tekla je voda iz Une. Osvojena je samo jedanput 1788. godine, poslije mnogih juriša i duge opsade dvadesetostruko jače vojske austrijskog feldmaršala Ernesta Gideona Laudona, zahvaljujući velikoj premoći u ljudstvu i artiljerijskim oruđima. Poslije toga granica se ipak stabilizovala na Uni tako da su Turci ostali u Novom Gradu sve do 1878. godine.Godine 1878. po odluci Berlinskog kongresa Austrougarska je okupirala Bosnu i Hercegovinu i tako zauzela, bez otpora, Novi Grad. Okupacione vlasti su 1894. godine do temelja porušile impozantnu novsku tvrđavu, a njen materijal ugrađen je u razne javne i privatne objekte. Slijedeće godine, iz političkih razloga, administrativno mu je promjenjeno ime u Bosanski Novi, koje je nosio sve do 1992. godine kada je odlukom Skupštine opštine dobio svoje pravo ime Novi Grad."

    Zvanična prezentacija opštine Novi Grad

    novi1novi2novi3novi4
    "Politika" 1936.
    pastirevo1 DBIstocnik1889pastirevo2 DBIstocnik1889nastavakpastirevo3 DBIstocnik1889pastirevo4 DBIstocnik1889Dabro-bosanski istočnik, 1889.
     

    Svodna

    U Svodni, sve u svoje vreme

    Tragove su ovde ostavili Rimljani, Iliri i Huni i knezovi Babonjići, tu su se odmarale i Napoleonove glasonoše i umorne za odmorne konje menjali za vreme njegovog pohoda na Rusiju

    Svodna – Kažu da je u Svodni postojao veliki jendek u koga su se svodile rečice i potoci. Po jendeku, a zatim svodištu, Svodna i dobi svoje današnje ime. A stanovništvo? Ono je područje današnje Svodne počelo naseljavati polovinom devetnaestog veka kada su se u ovom kraju, uz obale Sane, počeli polagati prvi metri železničke pruge.

    Novu saobraćajnicu koja je prošla kroz selo 1868. godine gradili su neimari, Srbi iz Dalmacije i Like. Mnogi od njih zavoleli su pitominu ovog dela Potkozarja i tu večno ostali.

    Svodnom su hodili i Rimljani, a pre njih Iliri i Huni. Tragove su u ovom kraju ostavili i knezovi Babonjići koji su došli od Zagreba. U Svodni su ostali sve do 1512. godine, kada su ovi krajevi potpali pod Turke.

    – Priča se da su se u Svodni, za vreme Napoleonovog pohoda na Rusiju, odmarale njegove poštonoše, glasonoše. U Svodni su, zabeležili su hroničari onog vremena, menjali umorne za odmorne konje kako bi sa njima nastavljali svoje, stotine kilometara dugo, putovanje – pripoveda meštanin Drago Lajšić.

    Pričaju u Svodni i o više od sto godina staroj osnovnoj školi koja je, odmah po otvaranju, nosila ime Stepe Stepanovića... O Ljubanu Cvijetiću prvom Srbinu, pilotu „MIG-a” koji je poginuo osamdeset i prve na nebu ponad Pule... O Nabilu Rihaniju, koji je došao iz Sirije u Svodno...

    – Ima ti u Svodni i toponima poput Aginog polja, Hodžinog brda, Šabanovog bunara, Hadžijinog mlina... A sve je to u selima i zaseocima u kojima žive isključivo Srbi... Govori to o vremenu u kome su ovim krajevima hodili i vladali Turci. Oni su otišli, ali su imena ostala – priča meštanin Branislav Trbojević.

    U Svodni je danas i puno neobičnosti. U ovom mestu, dva brata imaju različita prezimena. Poput Trive Janjetovića čiji je rođeni brat Drago Ješić.

    – I to se eto dešavalo, samo zato što su matičari bili polupismeni. Otud i dva rođena brata sa dva različita prezimena. Kasnije se to nije moglo ispravljati pošto je zahtevalo daleko komplikovaniju proceduru. U Svodni ti imaš i ista prezimena koja slave dve različite slave. Jedni Jovanjdan, a drugi Nikoljdan. Sve je to zbog migracija i bežanija kojih je ovim krajevima bilo otkako postoje – smeje se Lajšić.

    U trošnoj kući u kojoj je starina rođen bilo je trideset i troje čeljadi. Samo deda i, kasnije otac Drage Lajšića, imali su po dvanaestoro dece.

    – Nikada i niko u toj zajednici nije nešto ružno rekao. Ni povisio ton. Valjda nas je muka terala da se zbijemo jedno uz drugo. Danas se čudim kako se u takvim uslovima moglo, uopšte, i opstati, a kamoli doživeti duboku starost poput bake nam Jele koja je umrla sa sto deset godina na leđima – naglašava Lajšić.

    Meštani su, ne tako davno, Svodnu zvali „sedmom republikom”. Ponekad je Svodna bila i Sent Luis! Ali Svodna je i naseobina u koju su stigle porodice, čija su se prezimena završavala na „ić” , poput Adamavića, Žujića, Janjetovića, ... iz Južne Srbije sa Kosmeta. Oni druge sa „a” na kraju, kao Garača, Beronja, Desnica... došli su iz Dalmacije, Banije i Like.

    – I te porodice su na Baniju, Liku i Dalmaciju izbegle iz Južne Srbije i sa Kosmeta, ali su dolaskom u nove sredine promenile prezimena... Zbog tih migracija u Svodni, mestu sa oko tri hiljade duša, danas je čak sto dvadeset različitih prezimena – opet će Lajšić.

    U Svodni je prva crkva sagrađena još u vreme Turaka. Dve su podignute nešto kasnije. Sve tri bile su brvnare. Turci su zahtevali da se podižu tamo gde ih niko neće videti te da u njihovoj gradnji ne bude upotrebljen nijedan ekser. Bez obzira što su svi uslovi bili ispunjeni, Osmanlijama su te bogomolje smetale i odmah su ih zapalile.

    – Na zgarištima su podignute nove crkve prekrivene raženom slamom. Kada su ih Turci pitali zbog čega slamom prekrivaju crkvu, odgovorili su da to rade kako bi šteta bila manja kada ih zapale. A oni su to zaista uradili odmah po njenoj obnovi – na kraju će starina Drago Lajšić.

    Na seoskom groblju u Svodni, pod srpskom trobojkom na jarbolu, dve granitne ploče i pet humki. Uz majku Kristinu i oca Radomira u miru božijem počivaju i njihovi sinovi Dušan, Boro i Drago, srpski borci, herojski poginuli u otadžbinskom ratu.

    – Na nadgrobnim pločama petokraka ponad imena oca i majke, a krst iznad imena njihovih sinova. Sve u svoje vrijeme – kaže Branislav Trbojević.

    Slaviša Sabljić
    objavljeno: 03/10/2008

       
     nekad  sad

    Design by Novica.info