Sarajevska regija , Romanija i Podrinje

Indeks članaka

Sarajevsko zvornička regija udzbenik1

Sarajevski region je bio naseljen još od neolitskog vremena. Iz tog vremena datira Butmirska kultura. Butmirsku kulturu su pronašli austrougarski arheolozi još 1893. godine. Butmirska kultura je bila jedinstvena sa svojom razvijenom grnčarijom i zanatstvom.

Podrinje, meridijanski izdužena regija oko rijeke Drine, sa srpskim i bosanskim dijelom.Oko donjeg toka rijeke u srbijanskom Podrinju izdvaja se nekoliko makroregija: Azbukovica, Jadar, Lešnica, Mačva, a u Bosni Semberija (makroplavina) i Birač. Na sjeveru se graniči sa Posavinom.

Podrinje, meridijanski izdužena regija oko rijeke Drine, sa srpskim i bosanskim dijelom.

Oko donjeg toka rijeke u srbijanskom Podrinju izdvaja se nekoliko makroregija: Azbukovica, Jadar, Lešnica, Mačva, a u Bosni Semberija (makroplavina) i Birač. Na sjeveru se graniči sa Posavinom. Podrinje je izgrađeno od raznovrsnih stijena, među kojima su i magmatske, sa rudištima oko Krupnja, Zajače, Zvornika, Vlasenice, Srebrenice, Bratunac ... (antimon, olovo, cink, boksit i dr.). Podrinje je privredno nedovoljno razvijeno, pretežno poljoprivredno i hidroenergetski izuzetno bogato (hidroelektrane »Bajina Bašta«,»Zvornik« i »Višegrad«), jer je Drina hidroenergijom najbogatija rijeka bivše Jugoslavije. Sa poljoprivrednog aspekta Podrinje je poznato po proizvodnji jagodičastog voća, maline i kupine, posebno na području Bratunca i Ljubovije. Podrinje je i industrijski već razvijeno, ali je bez dobrih saobraćajnih veza-pruga od Šapca vodi samo do Zvornika, a slabiji put do Bajine Bašte (preko Ljubovije). Kanjonski i klisurasti dio doline Drine nepogodan je za gradnju saobraćajnica, iako rijeka prosijeca prirodan put kroz Dinaride daleko ka jugu. Podrinje je slabo naseljeno i bez većih gradova, među kojima je Loznica najveći. U njemu se nalaze tri prirodan lječilišta: Banja Koviljača u Srbiji, a u istočnoj Bosni su Srebrenička Banja (Crni guber) i Višegradska Banja .

Romanija: Od Sokolačke teritorije nije daleko pećina Starine Novaka. Postoje mnoge legende o junačkim podvizima balkanskog gorskog cara. Glasinačko polje neki nazivaju svetilištem. Jedan putopis napisao je Milan Karanović, a novinska kuća „Politika“ objavila 23. Februara 1928. godine.

Sarajevski region je bio naseljen još od neolitskog vremena. Iz tog vremena datira Butmirska kultura. Butmirsku kulturu su pronašli austrougarski arheolozi još 1893. godine. Butmirska kultura je bila jedinstvena sa svojom razvijenom grnčarijom i zanatstvom.

Sledeći su ovaj region naselili Iliri. Oni su potpali pod vlast rimskog cara Tiberija u 9. veku. Rimska kolonija Aquae Sulphurae je postojala na vrhu današnje Ilidže. Posle Rimljana, ovaj prostor su naselili Goti predvođeni Slovenima. U srednjem veku, Sarajevo je bilo deo Bosanske provincije Vrhbosna. Vrhbosna je bila glavni grad i nalazio se u centru današnjeg Sarajeva. Naslednici svetih Ćirila i Metodija su sagradili crkvu na Vrelu Bosne. Papski dokumenti govore da je 1238. u gradu sagrađena katedrala sv. Pavla. Naselje slovena Vrhbosna je postojalo od 1263. do osvajanja od strane Otomanske imperije 1429.

Intenzivni razvoj zanatstva i trgovine brzo su od Sarajeva stvorili bogat grad, raskrsnicu religija i kultura, trgovačkih puteva i svakojakih putnika. U XVI veku to je bio jedan od najbogatijih gradova na ovom području Balkana, kada su izgrađene i neke kapitalne građevine koje i danas predstavljaju bisere arhitekture i civilizacije tog doba. Tada je u Sarajevu, kao zadužbina Gazi Husrev-beg-a otvorena i Visoka škola, koja je gotovo u svemu podsećala na univerzitete u drugim velikim gradovima Evrope.

Sarajevo je od svog samog početka bio kosmopolitski grad. U njega se doseljavaju Jevreji isterani iz Španije, grade svoje sinagoge, grade se i pravoslavne crkve, a zatim i katoličke katedrale. Kao ni jedan grad u Evropi, Sarajevo je, stešneno između planina, našlo u sebi prostora za sve četiri velike svetske religije, kulture i civilizacije koje oni nose. Suživot koji je trajao vekovima stvorio je nove vrednosti, reklo bi se jedan novi kulturni i religijski sklad koji je izdržao sve istorijske izazove.

Dolaskom Austrougarske uprave na ove prostore, do tada uglavnom orijentalni grad Sarajevo, ulazi u zapadnu Evropu krajem XIX veka. To je vreme snažnog prodiranja na ove prostore zapadno-evropske kulture, privrede, običaja i drugih civilizacijskih vrednosti. Tada se u Sarajevu grade moderne fabrike, otvaraju škole zapadnog tipa, grad se obogaćuje zapadnoevropskom kulturom i arhitekturom, a otvara se i Zemaljski muzej, jedna od najznačajnijih institucija kulture na Balkanu.

U Sarajevu se odigrao čuveni atentat na austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda na Vidovdan (28. juna) 1914, koji je bio pokretnica za Prvi svetski rat. Srpska vojska pod vojvodom Stepom je oslobila Sarajevo u novembru 1918. Nakon rata, grad je došao na marginu interesa tadašnjeg režima i dinastije Karađorđevića, i može se reći da je grad Sarajevo između dva svetska rata stagnirao, pa i nazadovao.[traži se izvor od 09. 2009.]

Iza Drugog svetskog rata u Sarajevu se razvija industrija, školstvo, kultura i mnoge druge institucije koje ga čine metropolom i glavnim gradom Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine. U tom periodu osniva se i Univerzitet savremenog evropskog tipa, osniva se opera, mnoštvo muzeja i galerija, naučni instituti i drugo. Grad narasta na više od 400.000 stanovnika. Takvom kosmopolitskom i modernom gradu svijet povjerava organizovanje XIV Zimskih olimpijskih igara, koje su sa velikim uspehom i održane 1984. godine.

Nakon raspada SFRJ, Sarajevo je postalo glavni grad Bosne i Hercegovine. Tokom rata u Bosni i Hercegovini grad je bio pod opsadom Vojske Republike Srpske. Nakon rata od predratnih optšina u kojima su Srbi bili većina osnovano je Istočno Sarajevo.

Romanija Od Sokolačke teritorije nije daleko pećina Starine Novaka. Postoje mnoge legende o junačkim podvizima balkanskog gorskog cara. Glasinačko polje neki nazivaju svetilištem. Jedan putopis napisao je Milan Karanović, a novinska kuća „Politika“ objavila 23. Februara 1928. godine:

„Blagodareći predusretljivosti direktora Građevinske Direkcije u Sarajevu, g. Dobroslava Ratajca, koji je slao svoje inženjere da razgledaju gradnju mosta na Drini kod Zvornika – pošao sam s njima u autu iz Sarajeva na Drinu, preko, pesmom opevane Romanije.

Već se razdanjivalo kad projurismo kraj Kozje Ćuprije ispod Hadžijske Ravni, dokle su Sarajlije ispraćali one što odlaze u Jerusalim, u Čajniče o Gospojini dok nije bilo železnice i u Carigrad sa robom na vašar. Tu bi proteferičili, pozdravili se i ižljubili se sa svojima i krenuli na daleko putovanje. Latismo se lepa druma na savijutke između belosivkastih stena. Prođosmo i han Buloge gde su lanjskog leta poginuli u automobilskoj nezgodi Amerikanac i Amerikanka na svom svadbenom putovanju. Prošavši ispod gradine Hodiđed, gde su se Turci utvrdili odmah iza Kosovskog boja, i odatle počeli osvajanje Bosne, izađosmo u lepu uvalu Mokro, znamenito konačište Dubrovčana sa karavanima u Srednjem Veku. Ukaza se lepa planina Romanija i njeni stenoviti vrhovi kao kruna modrozelenkastom vencu četinara. Najviše se ističe stenoviti kuk „Đeva“ ili Devojačka Stena, a dalje od nje Novakova stena u kojoj je Novakova pećina. Pristup je pećini vrlo težak, skoro vratoloman. Ždrelo je pećini delimično zazidano. Ostavljen je otvor koliko vrata i više njeih prozor. Tu iznad carskog druma, živeo je hajdučki harambaša Starina Novak, sa družinom. Po narodnom predanju bila su na pećini gvozdena vrata koja su, kad je Novak ostavio Romaniju, dospela Halilbašićima u Sarajevu i, vele da su se održala sve do 1898. Godine.

Ni jedna se gora više ne spominje u našim narodnim pesmama od gore Romanije iProlog planine sa svojim klancima jadikovcima. Vjedan od sadašnjih naših pesnika Mihailo Miron, toliko je zanesen lepotama Romanije da je ispevao ceo ciklus pesama pod nazivom „Romanija“. On je po narodnom predanju objasnio zašto se najviša stena zove devina. Pre 100 godina Sarajevo se bilo odmetnulo. Arnautsko pleme Turska pošlo je preko Romanije sa turskom vojskom da zauzme Sarajevo. Na Romaniji su hteli da siluju devojku Maru Rabotić. Otela se i skočila niz stenu, koja se zbog toga prozva „Đeva“ ili Devina Stena. Njen je grob pod stenom u selu Visočniku. I pesnik Miron u pesmi „Devina Stena“ peva o lepoti čobanice koja je zanosila čobane, lovce i prolaznike trgovce, nije se dala obesčastiti, nego našla smrt u ponoru. I potresen njenom tragedijom završava pesmu:

„S toga svako veče, kad zalazi sunce,

U krvavom moru bisernijeh pena,

Sve se meni čini njena krv se puši,

Natkrivljuje sjajem sve moje vrhunce,

Devičanstvom njenim plamti ona stena.“

Iznad Novakove Stene je Hajdučko Vrelo, a ispod Pećine Novakovo Vrelo, a kraj carigradskog druma Careve vode. U planinskom proplanku je „Hajdučko Igralište“ gde su hajduci, na daniku, na hajdučkom sastanku, zborili zbora svakojaka i zametali junačke igre: skakali skoka junačkoga i bacali kamena s ramena, a kraj druma je bila Novakova dolama gde su prolaznici ostavljali arač hajducima.

Pesmom opevana Romanija, koja je bez sumnje dobila ime od stočara Romana, bila je prestonica balkanskog gorskog cara, hajdučkog harambaše Starine Novaka, a Pećina mu je bila dvori gde se i pevalo uz gusle o junaštvima. Postoji ceo ciklus narodnih pesama gde su opevani podvizi tog hajdučkog roda, koji su sačinjavali: Starina Novak i brat mu Deli Radivoj i sinovi Novakovi: Deli Tatomir i dete Grujica sa još trideset drugova. U samoj Vukovoj zbirci imja o tome sedam pesama.

Lepa cesta vijuga se uz Romaniju kroz omare beloborove i crnoborove koji strče nebu pod oblake. Vidi se samo krajičak plavog neba. Veći je vidik kad se prođe preko kojeg planinskog proplanka. Zadahne vas miris omara i planinska svežina uz otvaranje sve većeg vidika. I ne možete tada, da ne razmišljate o Romaniji, Starini Novaku, legendama o njemu, dovodeći to u vezu sa istorijskim izvorima.

Istoričar Ilarion Ruvarac veli da su postojala dva Novaka: Debeljić Novak, savremenik Despota Stevana Lazarevića i Baba Novak, skoro 200 godina docnije, koji je sa šest hiljada hajduka zauzeo Sofiju, sedište Rumenlijskog Beglerbetata. Ratovao je sa rumunskim vojvodom Mihailom Hrabrim protiv Batorija. Uhvaćen je, nabijen na kolac i spaljen. Poznavaoc turskog jezika g. Vlad Skarić, veli da je baba turska reč, koja označava prvobitno otac, ali Novak isto što i Starina Novak.

Po narodnim pesmama Novak je od moralnog kvaliteta. Prema tome se Baba odmetnuo u hajduke zbog zuluma „proklete Jerine“ despotice Đurđa Brankovića, pri gradnji grada Smedereva.

Izašavši na visoravan Romanije puče prekrasan vidik na Glasinačko polje, negdašnje zborno mesto turske vojske. Silazeći sa Romanije prema polju projurismo između Smiljeva polja i Ljeljenbrda. U Han Podromaniji odvaja se drum za Rogaticu od druma za Vlasenicu. Iznad raskršća na brdu Pliješu raspoznaju se tragovi grada koji zovu Hreljin – grad. Tu je vele, stajao Hrelja od Pazara i o njemu održava se ova priča: „ Svako je jutro skakao s konjem sa ovog grada na Han Jezera na Glasincu (5 km). Oženi se i, kad je sjahivala verenica s konja, pane u hendek pod gradom. Voleo je da se odreče ljubavi nego junaštva i ode u Pazar“. Interesantno je, po narodnom shvatanju, da je zadovoljenje seksualne potrebe na štetu snage i junaštva i to izražavaju diskretno, sa patrijarhalnom stidljivošću.

Čuveno je polje Glasinac sa lepih konja, kojih, vele, ima i u carskoj štali. Begovi su držali arapske konje, ukrštali ih sa domaćom pasminom i tako su se razvili glasinački konji. U stranom učenom svetu Glasinac je glasovit sa mnošine grobnih gromila iz praistorijske epohe, kojih ima dvadeset hiljada. Otkopano ih je 1000 čiji su nalazi obogatili Sarajevski Muzej. I učesnici kongresa arheologa iz cele

Evrope, koji je održan u Sarajevu 1894. Godine, prisustvovali su otkopavanju triju gromila. Toliki broj grobnih gromila objašnjavaju arheolozi time, da je Glasinac bio sveto polje, svetilište, gde su se kopali umrli iz sve okoline uz izvesene žrtvene obrede.

Idući u Sokolac, drumsko naselje koje se razvija u lepu varošicu sa lepom crkvom sretaćemo usput najlepše tipove naše rase. To je ekspanzivni dinarski soj sa junačkim elanom. Imao sam priliku da posmatram Glasinčane u većim grupama o Maloj Gospojini u Čajniču. Veće grupe stasitih i lepih ljudi i žena na lepim konjima vraćaju se iz Čajniča. Ne znate čemu više da se divite: da li njihovoj impozantnoj stasitosti i lepoti ili odevenosti jer crveni šalovi oko glave i iz, ili impozantnijim dobrim konjima i na konjima sarajevskim sedlima i kožnim crvenim bisagama.“

Milan Karanović, „Politika“ 23. februar 1928. godine

Birač

birac1birac2birac3birac4birac5birac6birac7birac8


 sarajevo

Gradovi: Istočno Sarajevo, Pale, Trnovo, Sokolac, Rogatica, Višegrad, Novo Goražde, Rudo, Han Pijesak, Milići, Vlasenica, Šekovići,Zvornik, Osmaci, Bratunac, Srebrenica,Bratunac, Rudo


Grb Istocnog Sarajeva

Grad Istočno Sarajevo je administrativni, privredni, kulturni, univerzitetski, turistički i sportski centar. Njegovo područije od oko 2.200 kvadratnih kilometara čine opštine: Pale, Sokolac, Istočna Ilidža, Istočni Stari Grad, Istočno Novo Sarajevo i Trnovo, u kojima živi više od 100.000 stanovnika. Gradsko sjedište je u Palama.

Istorijat

Mnogi tragovi ukazuju da je na područiju današnjeg grada Istočno Sarajevo čovjek prisutan od pradavnih vremena. Na Glasinačkoj visoravni, između planina Kopita i Romanije arheološki nalazi među kojima i eksponati iz više od 2.000 grobnica u obliku kamenih gomila i 3.000 stećaka – nadgrobnih spomenika, svjedoče o dvije civilizacije prije Hrista.

Iliri i Stari Rimljani ostavili su dokaze o svom prisustvu u okolini Pala, Rogatice, Buloga i drugih mjesta. U srednjem vijeku, za vrijeme Tvrtka Kotromanića ( 1353. – 1391.god. )stari grad iznad Paljanske Miljacke pripadao je plemićkoj porodici Pavlović, koji su gospodarili istočnom Bosnom. Utvrđeni grad Borač, desetak kilometara južno od Rogatice bio je takođe značajan politički, privredni i kulturni centar u kome su Pavlovići izdavali Povelje, primal strane izaslanike i imali stalne družine glumaca i muzičara.

U prvoj polovini 15. Vijeka I ove krajeve osvajaju Turci, pa se po predanju i nastanak imena Pale vezuje za njihovo osvajanje, pomenutog Starog Grada. Turci su se poslužili lukavstvom , zapalili su vatre oko grada, stvorili utisak da ih je mnogo više, te su se branioci predali bez borbe. Utvrđeni grad na prostoru današnjeg Sarajeva prvi put se pominje 1379. godine. Više puta mijenjao je naziv, da bi pod imenom Sarajevo u 16. Vijeku doživeo procvat kao jedan od najvažnijih trgovačkih centara Balkana. Naseljavanje ovog kraja intezivirano je poslije Berlinskog kongresa 1878. Godine, ( kada je Austro-ugarska dobila mandat da okupira Bosnu i Hercegovinu ), a naročito nakon izgradnje pruge Sarajevo – Višegrad 1901. Godine.

Simboli grada

Istocno-Sarajevo-1Grad Istočno Sarajevo ima svoj grb, zastavu i krnu slavu. Osnovu grba čini crveni štit koji je krstom koji je krstom rađeljen na četiri dijela. Unakrsno su plava i srebrna boja , koje sa bojom štita dočaravaju boje nacionalne zastave. U prvom i četvrtom dijelu nalazi se bijeli dvoglavi orao – drevni srpski grb, a u drugom i trećem prikazan je zlatan grad sa tri kule, koji podsjeća na na srednjovjekovni grb srpskih kneževa Pavlovića. Iznad štita je zlatna bedemska kruna sa četiri merlona i zlatnom dijademom koja svjedoči da je u pitanju istorijska Prestonica. Desni čuvar štita je Arhangel Mihailo, a lijevi Arhangel Gavrilo, a lijevi Arhangel Gavrilo. Pored čuvara su crna, zlatom okovana koplja sa stjegovima Republike Srpske i Istočnog Sarajeva. Zastava grada Istočno Srajeva je crvena sa plavo i srebrno unakrsno razdijeljenim krstom sa krana ja kraj.

Krsna slava Grada Istočno Sarajevo je Sveti Petar Sarajevski.

Istocno Sarajevo 1

 istocno sarajevo panorama 02

   


 SA sk1 istocnik1897SA sk2 istocnik1897SA sk3 istocnik1897SA sk4 istocnik1897SA sk5 istocnik1897

SA sk6 istocnik1897

Bosansko - hercegovački istocnik - 1897.


Postanak Sarajeva i njegov teritorijalni razvitak u 15. i 16. vijeku

O ovoj temi, iako ne u ovom obliku, pisano je do sada nekoliko puta, ali uvijek sa više ili manje netačnosti. Šta više, posumnjalo se i u identičnost Sarajeva sa starom Vrhbosnom. A i o samom mjestu, gdje su Turci počeli osnivati novu varoš, postoje različita mišljenja. To dolazi otuda, što su pri određivanju mjesta, gdje je bio sarajevski zametak, nekritično uzimana za dokaz sumnjive lokalne tradicije i što su neispravno tumačeni izvori. To me'je potaklo, da ovu stvar pretresem, da ispravim greške i da po izvorima iskonstruišem, kako se Sarajevo razvijalo do kraja 16. vijeka.Za identifikaciju Sarajeva i Vrhbosne neću se pozivati na onakve izvore, u kojima se Vrhbosna spominje tako, da se ne zna, tiče li se ime župe ili mjesta. Uzeću u pomoć samo dva izvora, iz kojih se jasno vidi, da je Sarajevo postalo u blizini stare tvrđavice Vrhbosne.Jasno i razgovijetno kaže putnik Kuripešić, koji je prošao ovuda 1530., šta je i gdje je Vrhbosna. Iz njegovih se navoda vidi, da je Vrhbosna isto što i Sarajevo. On veli ovako:“ „. Pod kraj 16. vijeka Lukarević ovako identifikuje Vrhbosnu i Sarajevo: Sumnje nema, dakle, Vrhbosna i Sarajevo su isto.Poslije ove konstatacije lakše je odrediti onaj uži lokalitet, gdje su Turci osnovali prvo svoje naselje na teritoriji današnjega Sarajeva. Nema razloga tražiti ga negdje daleko od tvrđave, te prema tome otpada svaka kombinacija, po kojoj bi početci Sarajeva mogli biti u zapadnom, nezaštićenom dijelu. Protiv toga su n geografski razlozi. Poznato je, da, ako nema kakvih jačih razloga privredne prirode, građanska naselja postaju na mjestima jačega prometa, naročito na raskršćima. Kada se pogleda na današnji plan sarajevske čaršije, opaziće se, da se nekoliko širih prometnih ulica (Varoš, Sagardžije, Kovači i produženje Bistrika, odnosno Širokače) sastaju na Baščaršiji '). Nije to slučaj, niti su se drumovi — jer su ove ulice drumovi, koji vode spolja u Sarajevo akomodovali sarajevskoj čaršiji, nego se čaršija, koju su Turci osnovali u 15. vijeku, odmah u početku akomodovala drumovima. Gdje su se oni sastajali, tu je postala čaršija. Najbolvi je dokaz pravac nekada važnog druma Kamenita Baba—Širokača (Husejin- kapetanova)—Baščaršija—Kovači—Vratnik—Širokac. U dosta pra- vilni plan sarajevske čaršije, gdje se ulice i uličice ukrštaju skoro u pravom kutu, ovaj drum unosi nepravilnost, jer njegova kriva crta ne pasuje u pravilnu mrežu čaršijskih ulica. Drum je bio prije čaršije i išao je istim pravcem kao i sada, a čaršija je poslije po nečijem planu izgrađena pravilno. Može biti, da je Isabegov kjarban-saraj (Kolobara), sagrađen 1461 ./2., dao osnovu za pravilno uređenje čaršije. Pri njenom regulisanju nije dirano u pravac druma, nego je ostavljen onakav, kakav je bio i prije. Samo mu je onaj komad između Baščaršije i Careve Ćuprije izmijenjen i uvučen u pravilni plan čaršije. Dva komada ovoga druma, doduše izvan čaršije, zovu se Širokača i Širokac, pa se po imenima vidi, da je drum ostao u svojoj prvobitnoj znatnoj širini. U vakufnami Isabegova imareta (zavije) iz godine 1461./2. spominje se Bioski Put, nazvan svakako po selu Bioskom, kroz koje je prolazio. Taj je drum bio vrlo važan, jer je od Sarajeva vodio na više strana istoku i sjeveru (Prijepolju, Užicu, Srebrnici, Vlasenicama i Tuzli). Po vakufnami se vidi, da je taj put produženje današnje Aleksandrove ulice (Ćemaluša-Varoš) i da se nastavlja dalje uz Kovače. Pod Kovačima se sastajao sa drumom od Širokače. Tu dakle, uvrh današnje Baščaršije, bilo je raskršće drumova. U vrijeme osnivanja Isabegova imareta bilo je na današnjoj Baščaršiji i oko nje selo Brodac. Ime njegovo pokazuje, da je selo bilo kraj Miljacke blizu gaza (broda) na njoj. Ne može biti nikakve sumnje, o mjestu, gdje je bio gaz. On je bio na drumu Širokača- Širokac, ondje, gdje je 1461./2. Isabeg sagradio most, docnije zvan Careva Ćuprija (ali ne ondje, gdje je sadanji betonski most, nego malo niže). Pošto se Miljacka za vrijeme velikih kiša nije mogla gaziti, niti se zbog jake vodene struje moglo prevoziti preko nje, napravljen je na gazu most, da ne bude zastoja u prometu. Oko raskršća i gaza (mosta) i na srednjem dijelu druma Širokača-Širokac postala je prva sarajevska čaršija sa dućanima i hanovima, kojih je moralo biti tu i prije, nego što je Isabeg sagradio svoj kjarban- saraj i duNane. U vakufnami se sjem njegovih dućana spominje trg (zik). Čaršija je dakle bila i prije Isabega. Koliko je Brodac bio važan kao drumsko raskršće vidi se to i po docnijem rasporedu čaršijskih ulica, pošto se selo pretvorilo u čaršiju. Oko Baščaršije su se grupisali oni zanati, koji su potrebni bili putnicima: samardžije (u Kračulama), kovači, sarači, abadžije i mutabdžije (1565. se spominju kraj Careve Džamije mutabdžijski dućani) !). I pri građenju Isabegova kjarban-saraja i imareta vodilo se računa o drumu, pa je obadvoje sagrađeno u njegovoj neposrednoj blizini. Još prije mosta i imareta novo tursko naselje je moralo imati svoju džamiju. U Isabegovoj se vakufnami spominje jedan imam kao svjedok i potpisnik. Džamija nije mogla biti daleko od čaršije, jer je bar za tri namaza (podne, ićindiju i akšam) bila potrebna ljudima iz čaršije. Valjda zbog džamije i turski je zapovjednik sagradio sebi dvor (saraj) blizu nje. U prvo vrijeme je valjda stanovao u tvrđavi. Dvor je postao prije 1461., jer se baš po njemu čitava ravan s obadvije strane Miljacke nazvala Sarajevo, što znači polje oko dvora.Neki misle, da Careva Džamija nije prva sarajevska džamija. Prvom džamijom smatraju oni HaseNi-Hatun, jednu džamiju iza Husrev- begove banje, koje više nema. Na ovako mišljenje ih: je naveo natpis na jednom grobnom kamenu u haremu te džamije. Na tome nišanu, čija forma ne pripada ovom starijem, nego nekom docnijem vremenu stoji ovaj natpis u prijevodu: Osnivačica zadužbine Haseki-Hava. Za njenu dušu (neka se prouči) fatiha. 848. (godine). Godina u natpisu zavela je neke, da džamiju smatraju prvom sarajevskom džamijom. Ima više razloga, koji ne dopuštaju ovakvo mišljenje. U prvom redu zato, što je ova džamija u skrovitom mjestu Sarajeva i prilično daleko od prvoga početka čaršije. Drugi je razlog forma grobnog kamena, koja ne pripada ovom vremenu, a i forma cifre 4 u broju godine smrti, koja je također iz novijeg vremena2). Nije samo sumnjiv, nego je uopNe nemoguć, i ovaj i svaki drugi natpis iz ovoga vremena. Nigdje u Bosni i Hercegovini nema turskih natpisa iz prvih decenija turskoga vladanja. Najposlije još jedan razlog. Careva Džamija se u drugoj poli 16. vijeka zvala Stara DžamiJa . Kada postoji jedan objekat jedne vrste, on se ne zove ni stari, ni novi. Tek kada postane i drugi objekat iste vrste, onaj se prvi zove stari. Careva Džamija je, dakle, prva sarajevska džamija, a HaseNi-Hatum spada u docnije vrijeme. Natpis na grobnom kamenu u njenom haremu je još mlađi. Postao je u ono vrijeme kada se izgubio spomen na građenje džamije i na njenu osnivačicu, pa je po nekoj netačnoj tradiciji stavljena na kamen godina 848., što odgovara hrišćanskoj 1444./5. godini. U Sarajevu ima još nekoliko starih građevinskih objekata, koji se smatraju za vrlo stare, a to nijesu. Te tobožnje stare građevine su džamije Šejha Magribije pod Goricom blizu vojne bolnice i Šejha Bagdadije gore visoko u Bistriku. Šejh-Magribi je došao tobož sa Ishakbegom, a Šejh-Bagdadi sa sultanom Mehmedom II. god. 1463. Da je Šejh-Bagdadi gradio svoju džamiju 1463. ili nešto kasnije, ne bi je gradio gore uvrh Bistrika, nego dolje u ravni, gdje je tada bilo mnogo prazne zemlje, njiva i livada. Ne bi je gradio gore ni s toga, što je ne bi imao graditi za koga u kraju, koji je tada bio nenaseljen. 50—60 godina kasnije sagradili su u tom kraju svoje džamije Mehmedbeg Isabegović i Gazi Balibeg, ali obavda niže od Šejh-Bagdadijne džamije. Još je lakše dokazati, da Šejh Magribi nije došao sa Ishak- begom. Nije moguće, da se u to rano doba uputio jedan šejh iz Magriba (Maroko) u Bosnu, gdje se turska vlast istom stvarala. I gdje da gradi džamiju i kome dolje daleko, gdje nije bilo ljudskoga naselja osim, možda, koje seoske kuće. Iz kasnijega vremena ima spomen o jednom čovjeku iz Maroka. God. 1565. spominje se u Sarajevu neki Hadži-Mehmed sin Omera Magribije. Zar ne bi ovaj Hadži- Mehmed mogao biti srodnik Šejha Magribije, kome ne znamo ni pravog ličnog imena. Džamija Magribija se uostalom nikako ne spo- minje 1565. u mnoštvu drugih spomenutih džamija. To doduše ne znači, da je još nije bilo. Ali ne znači ni da je bilo. U grupu netačno datiranih javnih građevina spada i turbe Gazi-ler kod Županije i Alipašine džamije. Tu ukopani junaci su Ajni-dede i Šemsi-dede. I oni su, tobož, savremenici sultana Mehmeda II. i poginuli su, veli tradicija, kada je on osvojio Bosnu. Zna se međutim, da su Turci osvojili sarajevski kraj 28 godine prije osvojenja ostale Bosne, pa da u to vrijeme, 1463. godine, nije bilo nikakvih bojeva u sarajevskom kraju i da tu niko nije mogao ni ginuti. Tradicija dakle ne može biti istinita. No da vidimo dalje. U turbetu nad njihovim grobovima nalaze se nišani i po formi i po karakteru pismena i po rasporedu teksta potpuno istovetni. Na obadva je stavljena kao smrtni datum godina 866. (1461./2.), dakle čak ranija od osvojenja Bosne. Ranije sam spomenuo, da u Bosni i Hercegovini nema natpisa iz ovoga vremena. Nema ih ni od ljudi velikoga roda i glasa, a da ih bude na grobovima ovih običnih, makar i bogougodnih, ljudi. Najraniji spomen tekije Gaziler nalazi se u vakufnami Ćemalbegovoj, koja je pisana 945. (1538./39.). U njoj se ne spominju imena njih dvojice. U drugoj bilješci ima spomen na jednoga od njih. U protokolu sarajevskog suda iz 1565. i 1566. spo- minje se Fatima kći Ajnidedetova i njena kći Šemsa. Ime Ajni se u sidžilu ni jedanput više ne spominje. Zato je vrlo vjerovatno, da je gazija Ajni-dede bio otac ove Fatime. A ako je to tako, onda on nije mogao umrijeti ili poginuti 1461., nego mnogo docnije. Ime Fatimine k11eri Šemse možda sjeNa na nekog njenog muškog srodnika sa isgim imenom. To bi mogao biti Šemsi-dede. Ako su oni gazije, oni su se mogli pokazati junaštvom u boju negdje daleko od Sarajeva, a u Sarajevu su im onda napravljeni keno gafi (prazni grobovi), kao i množini drugih gazija i šehida, koji su izginuli Bog zna gdje daleko, a u Bosni im se danas nalaze oni mnogobrojni šehidski nišani. No odkud oni krivi datumi? Ja se dovijam ovako. Negdje poslije 1620. bio je u Bosni i Hercegovini na nekoliko mjesta muderis i kadija glasoviti Nerkesija, po rođenju Sarajlija. U tom vremenu vidio je on ili čuo, da je turbe Gaziler oronulo, pa je sastavio u stihu predstavku na bosanskog vezira pozivajući ga, da se postara sa popravak turbeta. Taj interes za turbe navodi me na pomisao, da je Nerkesija sastavio i natpise na njihovom grobnom kamenju. Doista natpisne tekstove je sastavio slikovito čovjek pjesničkih sposobnosti. Od svijeta je čuo krivu godinu njihove smrti, pa je metnuo i on takvu. Poslije ovih korektura preći ću na druge javne građevine i pokušaću, da bar nekima utvrdim datum postanka, pa da prema tome iskonstruišem teritorijalni razvitak Sarajeva. No prije toga moram naglasiti još jedan fakat, koji je vrlo važan pri ocjenivanju u kojim se pravcima moglo širiti Sarajevo. Studirajući po Sarajevu i njegovoj okolini stare muslimanske grobne spomenike, koje svijet zove šehidskim, opazio sam, da se oni nalaze pokraj vrlo prometnih putova. Uzalud ih je tražiti po manje prometnim ulicama i uličicama po Sarajevu. Gledajući na mjesta, gdje se nalaze ovi grobni spomenici, može se konstatovati, da se Sarajevo širilo od sredine prema periferiji duž ovih drumova: 1. Spomenuti drum Širokača—Baščaršija i njegov nastavak u Bioskom Putu do Višegradske Kapije. Kraj njega se nalazi nekoliko šehidskih grobova na Hambinoj Carini, jedan u haremu Careve Džamije, Nad Kovačima i u Vratniku s obje strane puta, i u groblju pod Širokcem. I na jednom ogranku ovoga druma, koji ide preko Ploče, ima nekoliko nišana ovoga tipa kod džamije Šejha Muslihuddina. 2. Put od Baščaršije uz Sagardžije, na Budakoviće i dalje prema Grdonju. Na njemu se nalazi nekoliko šehidskih nišana u groblju kod džamije Sarača Alije i nekoliko ih u groblju u Budakovićima u mahali Abdul-Halife. 3. Zapadni nastavak Bioskog Puta, današnja Aleksandrova ulica, ima u svom srednjem dijelu u haremu džamije Ćemaluše dva šehidska nišana, a dalje niz ulicu u parkovima kod Županije i u haremu Ali- pašine džamije ima ih množina. I na dva druga puta, koje se od- vajaju od ovoga, ima ovakvih nišana. 4. Od Husrevbegove banje ide uz brdo ulica Pehlivanuša (Karadžićeva), čiji dalji nastavak vodi u Koševo i Nahorevo. Uvrh Pehlivanuše na raskršću ima nekoliko šehidskih nišana u velikom groblju s obje strane puta. 5. Od Pehlivanuše, kod džamije Nalčadži-H.-Osman, odvaja se put na zapad i vodi preko Banjskog Brijega i Čekaluše (Nemanjina) prema Koševskom Brdu. U varoši kod džamije Tuti-bule, odnosno iznad Buke nalazi se jedno groblje, u kome ima nekoliko starih nišana. 6. U ravni, paralelno s Ćemalušom, vodi ulica, danas nazvana Kralja Petra. U njoj, pred Oficirskim Domom, ima jedno malo groblje sa 2—3 starinska nišana. Po Muvekitu ovdje je ukopan jedan nedokazani bosanski namjesnik, Nesuhbeg. 7. Put, koji se pred Carevom džamijom odvajao od puta br. 1., pa se kod današnje Šeher-Ćehajine Ćuprije sastajao sa putom, koji je vodio od Bioskog Puta kroz Kračule do Šeher-Ćehajine Ćuprije. Ovaj združeni put vodio je uz Alifakovac. Uvrh Velikog Alifakovca u velikom groblju ima nekoliko šehidskih nišana. Duž ovih drumova se Sarajevo i širilo. Oko njih, mislim, treba tražiti najstarije sarajevske mahale. No dok su sandžakbezi i drugi ugledni ljudi gradili svoje zadužbine oko Baščaršije ili u njenoj blizini, a djelomično i u donjoj čaršiji pri ušću Koševe, drugi ljudi: kadije, šejhovi, hodže, trgovci, zanatlije, činovnici (Natibi) i poneki vojvoda gradili su svoje džamije i mesdžide po mahalama dalje od čaršije duž spomenutih glavnih drumova, a docnije i po krajevima izmenu glavnih drumova. O vremenu postanka ovih udaljenijih džamija malo se zna. Samo za jedan dio od njih se zna, da su postale prije 1565. Kako sam rekao naprijed prva sarajevska džamija je Careva Džamija, čiji postanak pada u vrijeme između 1435. i 1461. Novom turskom naselju ova je jedna džamija bila u prvo vrijeme dosta. Zato Isabeg ne gradi 1461./2. druge džamije, nego gradi kod Careve Džamije banju, a pred džamijom most, oko Baščaršije kjarban-saraj (Kolobaru) sa duNanima na zapadnoj strani čaršije i na istočnoj svoje imare (zaviju). Odmah iza njega gradi džamiju u blizini Isabegovih zadužbina Mehmedbeg Minnetbegović god. 1463. ili malo poslije. Gradnju ove džamije pripisuje tradicija nekom tobožnjem turskom namjesniku u Sarajevu Nesuhbegu. No ovaj Nesuhbeg nije historijski poznata ličnost. Dubrovački izvještaji, koji su dobro upuNeni u bosanske prilike, ne znaju za njega. Šta više ni docniji turski službeni akti ne znaju za njega, nego džamiju zove imenom Mehmedbega Minetovina. Postanak ove džamije dokaz je, da se Sarajevo počelo širiti od čaršije prema zapadu. Širenje u ovom pravcu nastavlja se i poslije. Negdje oko 1477. podigao je bosanski sandžakbeg Ajasbeg jedan mesdžid na zemljištu, gdje je sada Hotel Central. Znači, da je taj kraj već bio naseljen građanskim elementom i da su tu bile kuNe za stanovanje. No i ova mahala ima donekle karakter poslovnoga kraja. U njoj se 1565. spominje sabljarska čaršija. Mora da su i u drugim krajevima oko čaršije postale nove ulice, pa je Ajasbeg smatrao da Sarajevu nije dosta jedna banja (Isabegova). Zato je valjda i on podigao jednu banju. Sagradio je južno od današnje sahat-kule na mjestu, koje se nalazi između one dvije uličice, što spajaju Mudžellite i Kujun- džiluk. Oko banje je sagradio nekoliko dućana. Slično Ajasbegu učinio je i sandžakbeg Jahjapaša 1482./3. Opet u blizini čaršije sagradio je on jednu džamiju na Ćurčića Brijegu. Znatno dalje od čaršije odmakao je svoju džamiju Jakubpaša, koju je sagradio negdje između 1494. i 1496. Zato je sigurno imao jaka razloga. Bez sumnje se Sarajevo širilo i prema istoku, pa su i drugi ljudi gradili u tom kraju džamije. Dokaz je za to spomenuti drum br. 7. Tih ranih vremena mogla je postati i džamija Većilharč. NBen osnivač nije poznat po imenu. Za njenu znatnu starost govori njena kamenita munara. Muhammed ef. Kadić drži, da su džamije sa kamenitim munarama vrlo stare, da njihovo građenje pada u vrijeme između 900 i 1000 po Hidžr. (1494.—1591.). No koliko je to tačno ne mogu reći, jer se u sidžilu od 1565. spominje podosta sarajevskih džamija, koje danas imaju drvene munare. Vrlo je daleko otišao Skenderpaša sa svojom tekijom. Sagradio je 1499.—1505. na lijevoj strani Miljacke prema današnjem Cirkuskom Trgu. Nije moguće vjerovati, da se Sarajevo do početka 16. vijeka pomaklo čak do potoka Koševe. Između Skenderpašine tekije i gornjega dijela Sarajeva moralo je biti mnogo neizgrađe- noga zemljišta. Može biti, da je dervišima, za koje je gradio tekiju godio ovaj udaljeni, osamljeni kraj. Spram tekije na desnoj strani Miljacke sagradio je jedan kjarban-saraj i pod njim dućane *). Ovo je zametak današnje čaršije na Hisetima. I Firuzbeg je slično učinio 1505.—1513. On je doduše sagradio jednu banju kraj Baščaršije, ali je drugu svoju zadužbinu, medresu, podigao gore visoku u dolu gornje Piruše. Mora da se svijet u tom kraju mnogo naseljavao, a dobrotvori manjega ugleda i bogatstva podizali džamije i mesdžide za nove naseljenike. Inače se ne bi moglo razumjeti, zašto da se medresa gradi tako visoko i toliko daleko od sredine varoši. Pored pretpostavke za ranu naseljenost ovoga kraja ima još i dokaz. Po Muvekitu str. 34. bio je u Sarajevu između 1516. i 1525. jedan čuveni arapski propovjednik Omer, koji je u tom vremenu sagradio u Sarajevu dvije džamije. Najprije jednu u današnjoj Arap- Mahali, a drugu u Karpuzovu sokaku. Bez sumnje propovjednik Omer ne bi gradio tih džamija u pustu kraju. Oba su kraja dakle bila već naseljena. A te dvije mahale nijesu daleko od kraja, gdje ]e Firuzbe1 sagradio medresu. Sin Skenderpašin Mustafa je uz očevu tekiju sagradio 1517. kamenitu džamiju. Znači, da je i u ovom kraju bilo već prilično naseljena svijeta. Iz podataka o do sada podignutim džamijama vidi se kako se Sarajevo stalno širi prema istoku, sjeveru i zapadu. Za širenje prema jugu dokaz su dvije džamije u Bistriku, prilično visoko gore. Jednu je sagradio 1520. Isabegov sin Mehmedbeg, bivši hercegovački krajiški vojvoda, a drugu bosanski sandžakbeg Gazi-Balibeg valjda 1521. Balibeg je blizu džamije sagradio i banju. Opet dokaz za naseljenost ovoga kraja. Deset godina kasnije, 1531., sagradio je Husrevbeg svoju veličanstvenu džamiju u čaršiji i spram nje hanikah. U isto vrijeme (1530./31.), po Muvekitu, sagradio je neki Čekrkči-Muslihuddin uvrh Baščaršije svoju džamiju. Husrevbegov savremenik je i Nebrdli-H. Ali. On opet vodi brigu o periferiji, pa gradi 1531. svoj mesdžid na gornjim Bjelavama. Vidi se, da je i ovaj kraj bio već naseljen, kao i onaj oko Firuzbegove medrese. Doduše ta sva naselja nisu bila gusta. U njima je bilo još prazne zemlje. Baš na Bjelavama i dalje prema Budakovićima još 1565. jedan je spahija davao zemlju u tapiju i od nje uzimao desetinu i druge prinadležnosti. Husrevbeg je međutim i dalje gradio. God. 1536. sagradio je medresu uz hanikah. Podigao je banju kod današnje katoličke katedrale, sagradio Morića i 'đulagin han i uz današnju Hotel Evropu veliki han od kamena (Tašlihan) i bezistan. Kada se pogleda na- stavni plan njegove medrese, vidi se, da je osnivač smatrao Sarajevo velikom varoši, koja može dati njegovoj medresi učenika, sposobnih za učenje onih apstraktnih nauka. Narod pravoslavne vjere, čini se, sagradio je ovoga vremena sebi crkvu u blizini čaršije na Varoši. Narodna tradicija stavlja građenje crkve u Husrevbegovo vrijeme. To bi moglo biti istina radi ovoga. Dokumentarno je dokazano, da je narod pravoslavne vjere imao 1539., ako ne i prije, školu. Svakako je vjerovatno, da se narod najprije postarao da steče crkvu, pa tek poslije školu. Ovoga vremena, 1538./9., podigao je neki Ćemalbeg u Koševi svoju džamiju. Već prije nje bilo je tu turbe Gaziler. Tako se donji dio Sarajeva polako popunjava. Bez sumnje se do tog vremena Sarajevo, počevši od čaršije, širilo sve više prema zapadu i primicalo se Koševi. Rašćenje varoši vidi se i po tome, što se ovoga vremena zemljišta za kuće ne mogu više birati, pa se n. pr. i u vrletnim Žagrikima mora svijet naseljavati. U groblju kod Žagrićke džamije stoje grobni nišani dvojice Radžija, oca i sina. Ukopani su 1544. Kada je postala sama džamija, ne zna se. Valjda prije 1544. Nedaleko od Jahjapašine džamije sagrađena je džamija Buzadži-H. Hasan, od tvrda materijala i na kube. Iz natpisa iznad vrata se vidi, da je sagrađena 963. (1555.). U natiisu se ne snominje njen osnivač. U sidžilu od 1565./6. spominje se mahala Buzadži-Jahja. Ne znam, da li je ova mahala bila oko džamije Buzadži-H. Hasana. Čaršija je bila već potpuna. U njoj je negdje prije 1561. sagradio veliki vezir Rustempaša Brusa-Bezistan. Bezistan je sagrađen na samom drumu Širokača—Širokac, a ne kraj njega. Ne znam, ko je ovaj poremećaj druma izvršio, Rustempaša ili ko drugi. Iza leđa Tašlihana sagradio je 1562. neki Ferhadbeg lijepu kamenitu džamiju, po kojoj se mahala nazvala Ferhadija. Godinu dana prije, 1561., sagradio je bosanski sandžakbeg Hadim-Alipaša džamiju elegantnih formi na lijevoj obali potoka Koševa, prema današnjoj Građevinskoj Direkciji ’). No ovaj je kraj, kako smo vidjeli, (Skenderpašin kjarban-saraj, tekija Gaziler i Ćemalbegova džamija), bio i od prije dobro naseljen. Tome su dokaz i oni šehidski nišani u groblju Alipašine džamije i u obližnjim parkovima. Oni su valjda grobni biljezi gospode, koja je tih vremena stanovala u tom kraju. Sigurno su već i Hiseta bila dobro nasenjena. Za druge džamije nema ovakvih sigurnih podataka, nego se zna samo toliko, da su bile izgrađene do 1565. godine. Od njih se samo nekoj te nekoj može uhzatiti približan datum tim, što se zna, da su 1565. bili živi sinovi vakifa (osnivači), pa su dakle njihovi očevi mogli sagraditi džamije samo malo decenija prije 1565. Te su džamije Halača Davuda u ulici Konaku kod pivare, X. Mehmeda Vlakovca na raskršću Bakarovića ulice i Harvatina. Njihove mahale ispunjavaju prostor između ranije osnovanih mahala Careve džamije, Gazi-Mehmedbega Isabegovića i Jakubpašine. Dolje prema Skenderiji sagrađena je u ono malo decenija džamija Čoban-Hasanvojvode. Na zapadnoj periferiji, naGornjim Hisetima, upotpunjeno je Sara- jevo mahalom, koja se organizovala oko džamije ŠeJha Magribije. Prazninu između donjeg i gornjeg Sarajeva popunjavaju ponešto mahale džamija X. Idriza i Kalin-H. Alije (za leđima Glavne Pošte). Između spomenute bjelavske mahale Nebrdli-H. Alije i sredine varoši nastale su ovih vremena džamije Armagandži-Sinana, Nalčadži-H. Osmana i Oruča Pehlivana, a sjeverno i sjeveroistočno od Baščaršije mahale džamija Sagrakči-H. Mahmuda, Šejha Ferraha, Pelteka Husamuddina, Inhana Topalovika i Sinanvojvodinice (Sinanvojvoda-Hatun). Na sjevernoj periferiji je sagradio ovoga vremena džamiju Kartal-H. Mahmud (nema je više), a na južnoj Hodža Sinan Voloder. Na istoku, na današnjoj Babića Bašči, podigao je džamiju muftija Sulejman, koji je bio i muderis Husrevbegove medrese. Sagradio je malo prije ili poslije 1565. Sve su ove džamije izgrađene od prilike između 1525. i 1565. U ovoj zadnjoj godini se spominju sinovi osnivača ili predmeti, koji se tiču osnivača, pa je sigurno da su osnivači sagradili džamije na deset, dvadeset, trideset, pa i četrdeset godina prije 1565. U ovoj se godinn spominje Ahmed sin X. Davuda Halača; sin X. Mehmeda Vlakovca X. Behram, koji je bio i mutevellija očeva vakufa; Mustafa Čelebija, sin Čoban-Hasanvojvode, koji je punoljetan, pa može jamčiti za drugog; srodnici Šejha Magribije, kako je rečeno naprijed; neki X. Idris je popravljao svoju džamiju na Kisel.aku. Kalin-Hadži-Alijna kći Umija ukopana je 1608. u groblju kod džamije njena oca; Armagandži-Sinana odrasli sinovi, Mustafa i Ibrahim, i njihov nejaki brat Memija živi su ove godine; djeca Nalčadži-H. Osmana i Oruča Pehlivana još su maloljetna; Sagrakči-H. Mahmudov sin Isa halife spominje se kao imam; Šejha Ferraha džamija se, po Muvekitu, srušila ove godine; spominju se nejaka djeca Alije Peltekovića i vakuf Husejina Peltekovića; X. Inhanaga, koji je ovoga vremena dizdar u Hodidjedu, mogao bi biti osnivač od dva mesdžida, starog i novog, Inhana Topalovića, koji se spominju u ovoj godini i na jednom se mjestu mahala izrično zove „dizdara X. Inhana"; Kerima, kći Balivojvodina, a žena nekog Sinanvojvode, valjda je osnivačica džamije Sinanvojvoda-Hatun; sin X. Kartalov X. Ibrahim spominje se također kao živ; isto tako i sin Hodže Sinana Mustafa. Kako se vidi Sarajevo je do 1565. zauzimalo u glavnom onaj prostor, preko koga docnije nije prelazilo. Ali između spomenutih džamija i mahala ima još praznina. Te su praznine dobrim dijelom prividne, jer su do 1565. bile ispunjene. Ali se ni približno ne zna vrijeme kada se to dogodilo t. j. kada su bile sagrađene džamije. U sidžilu od 1565. one se spominju, pa ću ih ja ovdje navesti po imenu. Hadže Ćemaluddin (kod Zemaljske Banke, inače zvana Ćemaluša) Jagdži-zade X. Ahmed (na Aleksandrovoj kod Tržnice; nema je više), Haseki-Hatun (nema je više), Sarač- Ismail (iznad katoličkog ženskog manastira na Banjskom Brijegu), Tuti-bula (na Mejit-tašu), X. Džafer (na raskršću uvrh Provara), Kasum Ćatib (u sredini Pehlivanuše), Davud-Čelebi (sjeverno od Karpuzove ul.), Neimar Sinan (uvrh Logavina sokaka blizu Sinanove tekije), Sarač Ali (na raskršću sjeverno od Sinanove tekije), Uskjudar-Ahmed-Čelebi (jugoistočno od meteorološke opservatorije), Abdul- Halife (u istočnom kraju Budakovića), Hubjaraga (u kraju, gdje je bila Firuz- begova medresa), Hadži-Jahja (istočno od Hubjarage), Bali-zade X. Mehmed (istočno od X. Jahje, kraj Strošićke Tabije a džamija jugo- istočno), Než-zade X. Hasan (u gradu u dolu ispod Bijele Tabije), Divan-Ćatib Hajdar (u gradu istočno od kasarne Vojvode Stepe), Iplidžik-Sinan (između Vratničkog Mejdana i Žute Tabije), Keb- kebir X. Ahmed (do gradskog bedema i Ploče, ali izvan grada), Kučuk- Ćatib (u ulici Mlini). Na drugoj strani Mšvacke su god. 1565. bile ove džamije: Timur- han (u Čeljugovićima iznad groblja na Alifakovcu), Hadži-Sejdi (u gornjem kraju Bistrika oko Okrugle Ulice), Komatin-H. Memi (gore visoko iznad Bisgrika u Komatinu), Terzi-H. Ali (u Bistriku zapadno od Balibegovice), Kečedži-Sinan (blizu Bistrika na početku Bakarovića ul.), Čohaii-H. Sulejman (između Bistrika i Husejin- kapetanove, a blizu kasarne Kral.a Petra), Bakrbaba-H. Ali (za- padno od parka Cara Dušana i kraj Miljacke, ali džamije nema više), Haradži Mustafa (pred zapadnim ulaskom od tunela), Kazgani-H. Ali (sjeverno od Haradžijne), Nedžar-H. Ibrahim (u Mjedenici), Abdul- halimaga ili Skenderkehaja (na Mutnom Potoku), X. Turhan (pod Soukbunarom). Ovim neće biti upotpunjen broj svih džamija i mesdžida, koje je Sarajevo imalo 1565. Što nijesam i ostatak naveo uzrok je, što ih nema u sidžilu te godine. A to ne znači, da ih nije bilo, nego nije bilo prilike, da se spomenu u sudskim aktima toga sidžila. Od onih, koje su postale poslije 1565., znam samo nekolike. No ni kod njih ne znam tačna datuma. Od tih poznih džamija je ona, što ju je sagradio sarajevski mulla Bali ef. nešto prije 1580. Njegova se džamija nalazi u ulici Pirin Brijeg, koja od Sinanove tekije vodi prema istoku. Pod Hridom je sagradio prije 1602. svoju džamiju neki X. Ahmed Hodžić (Hovadže-zade). Prema natpisu, sačuvanom u Evlije Čelebije, sagradio 1000 (1591.) neki X. Osman mesdžid u Gor. Tabacima. Džamiji Ojandži- zade X. Ibrahim (nema je više) u Tereziji na Zelenom Mejdanu ne zna se vrijeme postanka. Alč se zna, da je nije bilo 1565. i zna se kako je postala njena mahala. U jednom aktu iz te godine spominje se u mahali Nedžar X. Ibrahim jedna kuća kraj Miljacke. Sada ta mahala ne dopire do Miljacke, jer je zemljište kraj Miljacke u mahali Ojandži. Znači, da je ovaj komad oduzet od mahale Nedžar X. Ibrahima, pa od njega stvorena nova mahala. A to je učinjeno kada je sagrađena džamija Ojandži. Nije sigurno, da je sagrađena još u 16. vijeku. Zadnjih decenija 16. stoljeća sagrađene su za Jevreje naročite kuće za stanovanje, koje su se nazivale Čifuthana. To je onaj komad, koji se pruža od ćoška na Aleksandrovoj ulici, pored stare sinagoge, k jugu. Građenje se pripisuje nekom Sijavušpeši). Sarajevo je na izmaku 16. vijeka bilo gotovo. Širilo se nije više nikuda dalje. Bilo je samo unutarnih promjena, koje za teritorijalni porast ili smanjenje nijesu bile ni od kakvih pošljedica. Ponavljajući sve u kratko imam reći još ovo. I prije Turaka bilo je na teritoriji današnjega Sarajeva jedno građansko naselje sa nešto čaršije. Godine 1379. boravio je tu jedan Dubrovčanin. Svakako zbog nekog svog trgovačkog posla2). Ovo hrišćansko građansko naselje bilo je na desnoj obali Miljacke u blizini Careve Ćuprije, na donju stranu od nje. U tom se kraju 1461./2. spominje jedan kompleks, koji se zove Stara Varoš, a 1565. u istom kraju, može biti malo dalje k zapadu, nalazi se Franačka Čaršija i Franačka Mahala, inače zvana Aatinluk. Stara Varoš i Franačka Čaršija su mogle biti ono građansko naselje iz 1379. godine. Stara Varoš, odnosno Varoš, se pružala i dalje k sjeveru do podnožja terase, na kojoj je sada Ćurčića Brijeg. Ovu predpostavku potvrđuje ime današnje Varoši, koja se u turskim službenim spisima uvijek zvala Gornja Varoš. To znači, da je bila i neka Donja Varoš, koja ne može biti ništa drugo, nego ona Stara Varoš. Varoš, odnosno njen dio Gornja Varoš, bila je na Bioskom putu i dopirala je do spomenutoga velikoga raskršća uvrh današnje Baščaršije. To su naselje zatekli Turci, kada su 1435. zauzeli ovaj kraj. Od- redivši ovo mjesto, da im bude politička i vojnička baza, oni su staro naselje dalje širili i izgrađivali. Šireći čaršiju uvukli su oni u nju i selo Brodac, koje je bilo tamo dalje k istoku od čaršije. Oni su odmah i na drugoj strani Miljacke proširili novu varoš. Sagradili su tu svoju prvu džamiju (Carevu Džamiju) i namjesnikov dvor (kasarna kralja Petra), pa i čaršiju proširili na tu stranu. Pošto nije bio običaj, da se kuće za stanovanje grade u čaršiji, mahale za stanovanje su osnivane oko čaršije. Naročito su za to bile zgodne terase, na kojima se nalaze današnji Nadkovači, Ćurčića Brijeg i one dalje prema zapadu. U tom kraju i na drugoj strani Miljacke postajale su na izdignutim mjestima mahale, gdje su stanovali trgovci i zanatlije nove varoši. Varoš se širila na sve strane, i uz brdo i po ravni, naročito oko spomenutih važnijih drumova. Vrlo se rano počeo naseljavati svijet po Alifakovcu, u donjem Bistriku, po Širokači, pa današnja ulica Kralja Petra i Aleksandrova u ravni, a Sagardžije i Kovači u brdu. Hrišćani su ostali u glavnom blizu čaršije, a tako isto i docnije naseljeni Jevreji. Čini se, da su se osjećali sigurnije uz čaršiju. koju su po noći čuvali stražari, i zato, što su tu blizu bile i vlasti. U tim pravcima se Sarajevo širilo sve do svršetka 16. vijeka. Ali je zadnjih desetina toga vijeka varoš rasla sporijim tempom. Čini se, da je odlazak namjesnikov iz Sarajeva djelovao nepovoljno na razvitak varoši. Ona je faktički iza toga prestala da se širi dalje.

Autori: VLADISLAV SKARIĆ

GLASNIK ZEMALJSKOG MUZEJA, 01.01.1929.


 Grb Pale

Pale su gradsko naselje i sjedište opštine Pale, jedne od šest opština grada Istočno Sarajevo u Republici Srpskoj, BiH. Prema preliminarnim podacima popisa stanovništva 2013. godine, u naseljenom mjestu Pale ukupno je popisano 13.833 lica.
Opština Pale zauzima površinu od 492 km². To je gradska opština grada Istočno Sarajevo. Nalazi se u kotlini između Romanije i Jahorine, a kroz gradsko naselje protiče rijeka Miljacka. Administrativno je podeljena u 7 mjesnih zajednica, sa 63 naseljena mjesta u kojima, prema preliminarnim podacima popisa stanovništva iz 2013. godine, boravi 22.282 lica. Danas su Pale univerzitetski, turistički i kulturni centar Republike Srpske. U Palama se nalazi pravoslavna crkva Uspenja Presvete Bogorodice osnovana početkom 20. Vijeka.
Područje opštine Pale je izrazito planinskog karaktera, sa nadmorskom visinom od 624 do 1916 m. Najniža tačka je na 624 m nadmorske visine, na zapadnoj strani opštine, gdje se spajaju paljanska i mokranjska Miljacka.
Središnji dio opštine Pale zauzima paljanska kotlina, smještena između planinskih masiva: Jahorine sa juga, Gosine sa istoka, Romanije sa sjeveroistoka, Ozrena sa sjevera i sjeverozapada i Trebevića sa zapada. Sjedište opštine je u gradu Pale. Pale su smještene u samoj kotlini, koja sa pribrežjem zauzima površinu od oko 8,5 km². Smještene su na nadmorskoj visini od 820 m.
Pale su prema geografsko-prirodnim osobinama odavno poznate kao klimatsko lječilište i izletište. Ljepota okoline, čist vazduh i blizina skijaških terena na Jahorini predstavljaju prirodnu dispoziciju i realnu osnovu za razvoj turizma.
Pretežan dio površine opštine sačinjava šumsko zemljište (64%), a svega (34%) poljoprivredno i ostalo zemljište.
Pale su početkom prošlog vijeka bile tek jedno embrionalno naselje, ili tačnije selo, iz kojeg će se pod uticajem određenih društveno-istorijskih okolnosti postepeno razviti gradić Pale kao sjedište istoimene opštine u Republici Srpskoj.

Staro doba
Pavlovici GrbPodručje koje obuhvata opština Pale bilo je djelimično naseljeno, vjerovatno od ranog praistorijskog perioda. Izgleda da stanovništvu mlađeg kamenog doba (neolit) i potrebama tadašnjeg stepena privrede (počeci stočarstva i primitivne zemljoradnje), šumovito područje i najniži dijelovi Pala- Paljanska kotlina sa nadmorskom visinom preko 800 m nisu naročito odgovarali pa su i arheološki nalazi iz tog perioda vrlo rijetki. Nešto više nalaza iz praistorije potiče iz gvozdenog doba u područjima oko Mokrog na sjeveru, te oko Loznika i Ilijaka na istoku sa naseljima i utvrdama gradinskog tipa koji pripadaju halštatskoj kulturi Glasinačkog polja.
Područje Pala predstavljalo je oduvijek važnu saobraćajnu sponu između zapada i istoka, tj. sarajevske kotline i rijeke Drine. Kroz ovaj kraj su prolazile dvije značajne antičke komunikacije. Jednu je predstavljao trgovački put preko Mokrog i Romanije, a drugu put dolinom rijeke Prače na Ranjen, Goražde i dalje. Ostaci ovih puteva djelimično su sačuvani, kao i ostaci rimskih građevina u selima Miošići i Ilijak, zanimljivi primjerci grčke keramike i vrijedni numizmatički nalazi grčke provenijencije, iz čuvenih trgovačkih naselja antičkog doba Apollonia i Dyrrachion (Drač) iz 2. vijeka prije nove ere, što govori o značaju i vrijednosti ovog prostora u antičkom dobu.
Srednji vijek
Feudalni posjed Pavlovića, koji su spadali u red najkrupnijeg bosanskog plemstva, protezao se od Vrhbosne (današnje Sarajevo) na zapadu do Gradina PavlovićaDobruna na istoku. Rodonačelnik Pavlovića je Pavle Radenović, koji je osim nasljednog posjeda držao Gradinu kod Pala, Hodidjed, Stari grad na sastavcima Paljanske i Mokranjske Miljacke, Borač kod Mesića, Pavlovac kod Prače, Pavlovac kod Sarajeva, kao i rudnik Olovo, Trebinje i dio Konavala sa Cavtatom. Na tom prostoru odvijala se vrlo živa trgovina između domaćih ljudi i Dubrovnika, a glavno trgovačko središte bio je gradić Prača, koji je igrao važnu posredničku ulogu u trgovini olovom. Pavle Radenović ubijen je u međusobnom obračunu feudalaca u Kraljevoj Sutjesci kod Visokog 1415. godine. Njegov mlađi sin, Radoslav Pavlović (1420 – 1421) prodao je Dubrovniku dio Konavala i ratovao s njim oko Cavtata.

Kada su se nakon smrti bosanskog kralja Tvrtka I Kotromanića (1391) razvile borbe za bosanski prijesto, Pavlovi sinovi, pred opasnošću da im njihovi protivnici, bosanski feudalci, ne otmu i rasparčaju naslijeđenu oblast, obratili su se za pomoć nepouzdanim saveznicima Turcima. Zbog nesloge među bosanskim velikašima, bosanska srednjovjekovna država uskoro se pretvorila u tragičnu pozornicu unutrašnjih sukoba, koje su Turci, kao neprijatelji srednjovjekovne hrišćanske Bosne, vješto podsticali i koristili za svoje osvajačke ciljeve.
Padom Bosne pod tursku vlast (1463) oblast Pavlovića podijeljena je u 11 nahija, a cijelo područje Turci su, prema imenu ranijih gospodara Pavlovića nazvali Vilajet Pavli.
U prvom turskom popisu stanovništva, 1468/69. godine mjesto Pale pojavljuje se u obliku neobičnog turskog naziva Bogazi Yumru kao sjedište jedne od 11 nahija. Nahija Bogazi Yumru je obuhvatala šest sela a dva od njih bila su smještena u paljanskom polju. Jedno je Bogazi Yumru a drugo Podgrađe.
Padom Bosne pod tursku vlast, srpski narod se našao u najtežem ropstvu, eksploatisan i ponižen. Ne postoje nikakvi podaci o urbanizaciji područja Pala u turskom periodu. Jedino je varošica Prača zadržala svoj trgovački značaj, pa i izvjestan procvat, sve do velikog požara i epidemije kuge u 18. vijeku.
Naziv Vilajet Pavli za ovo područje istočne Bosne održao se sve do početka 19. vijeka. U to doba ovo naselje se počinje nazivati - Pale. Pod tim imenom ubilježeno je na jednoj karti iz 1877. godine, ali je i cijeli kraj obilježen kao Pale.

Austrougarska

Prve decenije 19. vijeka nagovještavale su duboku krizu Osmanskog carstva, koja se ispoljavala u dva politički i socijalno potpuno različita smjera. Turska se tih godina ozbiljno suočila s nizom nacionalno - oslobodilačkih pokreta i socijalnih revolucija potlačenih naroda, a s druge strane sa ustancima i otporom muslimanskog plemstva koje se odupiralo svim pokušajima reformi i jačanju centralističkih tendencija.
Prema popisu stanovništva iz 1895. godine, Pale su, sa okolnim selima, imale ukupno 483 stanovnika. Od toga broja, 440 stanovnika živjelo je od poljoprivrede i sječe šume, a 27 od službe. Industrijski razvoj je povukao za sobom i razvoj tercijarnih djelatnosti. Otvaraju se trgovačke radnje, gostionice i druge uslužne djelatnosti.
U februaru 1907. godine započela je sa radom prva Osnovna škola na Palama. To je bila konfesionalna škola, kojom je upravljao Crkveno-školski odbor Pravoslavne crkve na Palama. Ona je bez ikakvih obaveza primila u svoje školske klupe i djecu drugih vjeroispovijesti, tako da je pored pravoslavne djece, Srpsku narodnu osnovnu školu u Palama pohađalo i dvadesetoro katoličke i jevrejske djece, čiji su roditelji bili zaposleni većinom kao kvalifikovani radnici u paljanskoj pilani.
Prema službenim podacima austrougarske uprave za Bosnu i Hercegovinu, na Palama su već 1879. godine postojale dvije evropski uređene pilane, a njihovi proizvodi su čekali da budu transportovani za Sarajevo cestom čija je izgradnja tada bila u toku. Kada je izgradila strateški važnu željezničku prugu Sarajevo – Višegrad (1905. godine), Austrougarska je imala u vidu i njen veliki privredni značaj. Tada su Pale dobile svoju željezničku stanicu, a šumarstvo i industrijska prerada drveta novi razvojni podsticaj. To je imalo za posljedicu veće ulaganje stranog kapitala u privredni razvoj paljanskog kraja. Tako je 1912. godine u Podgrabu otvorena velika pilana u vlasništvu italijanske firme „Đuzepe Feltrineli i kompanija“ iz Milana, dok je na Palama radila pilana sa pet gatera u vlasništvu firme „Zadik s. Finci“. Ova firma je na submisijskoj licitaciji 1911. godine dobila pravo na dvadesetogodišnju eksploataciju šumskog područja Romanija – Mokro, s godišnjim etatom od 10.000 m³ četinara i 13.250 m³ bukovine. Godine 1913. firma „Zadik s. Finci“ prodala je pilansko postrojenje na Palama grčkoj firmi „Grčko društvo za trgovinu i industriju drveta u Atini“ – Filijala Pale, a 1914. godine prenijela na nju i ugovor o eksploataciji.


Prvi svjetski rat

Austrougari u Palama 1Izbijanje Prvog svjetskog rata 1914. godine omelo je grčku firmu u provođenju poslovnih planova, pa je neposredno nakon završetka rata napustila svoje poslovanje u Bosni i zaključila aranžman sa Vasom Todorovićem, predratnim upravnikom njihove pilane na Palama, kojem je prepustila pilansko postrojenje na Palama u ugovorno područje Romanija – Mokro, s tim da im se isplata vrši sukcesivno isporukom drvene građe.
Početkom Prvog svjetskog rata, poslije sjajne pobjede na Ceru, srpska vojska je na zahtjev saveznika, početkom septembra 1914. godine forsirala rijeke Savu i Drinu i prodrla na teritoriju Austrougarske. Austrougarska komanda je odmah sa dvije armije prešla u kontraofaznivu i borbe su se ponovo prenijele na teritoriju Srbije. Da bi vezale dio neprijateljskih snaga i olakšale položaj svoje glavnine na osnovnom pravcu neprijateljskog napada, crnogorska vojska i Užički odred Srpske vojske izvršili su početkom oktobra 1914. godine prodor u pravcu Sarajeva i izbili na područje Romanije. Tada su dijelovi crnogorske vojske ušli u Pale, a njihove patrole i prethodnice do Kozje ćuprije nadomak Sarajeva. Pošto se crnogorska vojska uskoro morala povući veći dio srpskog stanovništva sa područja Pala povlači se zajedno sa vojskom. Svi oni koji nisu uspjeli pobjeći, bili su izloženi surovim represalijama šuckora (austrougarska neregularna milicija). Pale su potpuno spaljene i opustošene, a na željezničkoj stanici Pale, na Kalovitim brdima i Koranu podignuta su vješala. Obješena su 54 čovjeka, dok je dio zatečenog stanovništva protjeran u koncentracioni logor. Znatan broj seoskih porodica iz Prače, Vijara, Buđa, Podgraba, Vrhprače, Gorovića, Hotočine, Glasinca, Podromanije i Sočica zaustavljen je od austrougarskih vojnika i šuckora na putu prema Drini, pošto nisu uspjeli da se na vrijeme evakuišu preko mosta u Goraždu. Iz te grupe na Jabuci je odmah izdvojeno 48 odraslih muškaraca, koji su strijeljani. Njihove žene i djeca odvedeni su u logor.

Između dva svjetska rata

Kraj Prvog svjetskog rata zatekao je Pale potpuno opustošene. Međutim, promjena političkih prilika, slom Austrougarske Monarhije i stvaranje zajedničke jugoslovenske države - Kraljevine Jugoslavije, omogućile su da se pristupi obnavljanju porušenih naselja i podizanju privrede. Osnovu privrednog razvoja Pala, kao i ranije, čine prirodne osobine paljanskog kraja, a prije svega šumsko bogatstvo. Razvoj paljanskog naselja ubrzale su i povoljne saobraćajne veze sa Sarajevom, koje se postepeno pretvaralo u snažan industrijski centar. Godine 1928. Pale su postale sjedište opštine. Godine 1939. na području paljanske opštine radilo je 14 pilana, koje su godišnje obrađivale više od 90.000 kubnih metara tesane građe. Ubrzani privredni razvoj uticao je na povećanje broja stanovnika. U periodu od 1921. do 1931. godine broj stanovnika se povećao sa 2.382 na 11.103.
Tridesetih godina 20. vijeka u užem dijelu Pala koncentrisalo se već 40 do 50 zgrada, a 1935. godine Pale su dobile savremeni vodovod sa izvora rijeke Miljacke.
Tada se osjetio i snažniji polet na polju obrazovanja stanovništva i u razvoju kulturnog i sportskog života na Palama. Obnavljane su stare i otvarane nove škole. Središte kulturnog života na Palama bio je Dom žrtava Prvog svjetskog rata, sagrađen u jesen 1928. godine. U okviru Doma nalazila se velika gimnastička dvorana sa svim potrebnim gimnastičkim spravama, a s vremena na vrijeme u njoj su održavane razne priredbe i zabave. Značajnu ulogu u kulturnom životu mjesta imale su amaterska dramska grupa, te folklorna sekcija. Kulturno i sportsko društvo „Soko“ zaslužno je za masovno uključivanje omladine u sportski život. U okviru Društva posebno se njeguju gimnastičke, ritmičke i sletske vježbe. Paljanski sokoli sa uspjehom učestvuju na sletskim vježbama u Zagrebu, Ljubljani i Pragu. Godine 1934. osnovan je Fudbalski klub „Vihor“. Izgrađeno je fudbalsko igralište. Iste godine osnovan je Smučarski klub i izgrađena prva smučarska skakaonica sa drvenom konstrukcijom.
Odmah nakon Prvog svjetskog rata na lokalitetu Kalovita brda na Palama otvoreno je dječje oporavilište. Tu su uglavnom boravila djeca sarajevskih osnovnih škola, koju je Dječji antituberkulozni dispanzer upućivao na jednomjesečni oporavak, s obzirom da su Pale i ranije bile poznate kao klimatsko lječilište sa čistim planinskim vazduhom. U tom periodu Pale su dobile i prvu zdravstvenu ustanovu – ambulantu „Sokolske zdravstvene zadruge“, biblioteku sa čitaonicom i druge sadržaje.

Drugi svjetski rat
U četvrtoj deceniji 20. vijeka Pale već imaju izgled malog, ali lijepo uređenog mjesta. Znatan broj intelektualaca, kao i bogatijih i uticajnijih ljudi iz Sarajeva i drugih krajeva zemlje, izgradio je na Palama svoje ljetnikovce. Među njima su se posebno isticali: Pero Slijepčević, profesor Skopskog univerziteta i književni kritičar, Jovan Kršić, književni kritičar, Milutin Janjušević, upravnik Sarajevskog pozorišta, i doktor Teodor Živanović. Među vlasnicima vila bilo je dosta ljekara i banskih činovnika, uključujući i samog bana Drinske banovine Velimira Popovića. Ovi ljudi uticali su svojim autoritetom da se Palama kao naseljenom mjestu posveti više pažnje.
Međutim, ovakav trend privrednog i kulturnog razvoja Pala bio je grubo prekinut izbijanjem Drugog svjetskog rata i napadom fašističkih snaga na Jugoslaviju 6. aprila 1941. godine. Oko 50 njemačkih, italijanskih i mađarskih divizija naišle su na slab i neorganizovan otpor jugoslovenske vojske. Poslije zauzimanja Zagreba i Beograda, njemačke i italijanske snage su napredovale prema centralnim dijelovima Jugoslavije i u pravcu jadranske obale. Jugoslovenska vrhovna komanda uzaludno je pokušavala da uspostavi kontrolu nad događajima i spriječi potpuno rasulo jugoslovenske vojske. 15. aprila 1941. godine njemačke oklopne i motorizovane divizije zauzele su Sarajevo i na Palama zarobile jugoslovensku Vrhovnu komandu. Ubrzo nakon toga, opunomoćenici Vrhovne komande potpisali su 17. aprila u Štabu njemačke Druge armije u Beogradu bezuslovnu kapitulaciju. Kratkotrajni Aprilski rat doveo je do potpunog raspada Jugoslavije, koja je bila rasparčana na više međusobno potpuno odvojenih administrativnih dijelova. Na teritoriji Hrvatske, Bosne, Hercegovine i Srema njemačka i italijanska vlada stvorile su takozvanu Nezavisnu Državu Hrvatsku i na vlast dovele ustaše na čelu sa Antom Pavelićem.
Prvi potez ustaških vlasti na Palama bilo je skrnavljenje Pravoslavne crkve i rušenje spomenika žrtvama Prvog svjetskog rata. Sve radnje trgovaca Srba bile su odmah rekvirirane i predate simpatizerima ustaškog pokreta. Natpis na Domu žrtava Prvog svjetskog rata, napisan pozlaćenim slovima, obijen je čekićima, a spomenik žrtvama ispred Crkve izvaljen je i potpuno uništen. Bivši Dom žrtava Prvog svjetskog rata pretvoren je u ustašku postaju u kojoj se nalazila i kancelarija tabornika. Na cijelom prostoru te kvislinške države jedan od glavnih njenih političkih ciljeva bilo je provođenje genocida prema Jevrejima i Srbima, pa su se i lokalne ustaše na Palama trudile da ne zaostanu u njihovom provođenju.
Na ovakve postupke ustaških vlasti narod Romanije i paljanskog kraja, u noći između 31. jula i 1. avgusta 1941. godine, odgovorio je podizanjem oružanog ustanka. Ustaške vlasti i njemačka okupaciona sila uzalud su masovnim odmazdama i terorom pokušavali da ga uguše. Sredinom novembra 1943. godine u akciji odmazde nad civilnim stanovništvom ustaše su pobile više od 100 stanovnika sela Rakovca, o čemu i danas svjedoče dva spomenika - jedan u Krivodolima, a drugi na Rakovcu. Za vrijeme NDH stradalo je u masovnim pokoljima ustaša i srpsko stanovništvo Vrhprače, Vijara, Jelovaca i drugih mjesta.
U toku Drugog svjetskog rata na području opštine Pale stradalo je oko 1.200 civila, dok je u oslobodilačkoj borbi protiv fašizma poginulo više od 350 boraca.

SFRJ
Poslije Drugog svjetskog rata, mjesto i opština Pale, zahvaljujući velikom požrtvovanju i naporima stanovništva, postepeno ulaze u savremenu fazu svog privrednog i društvenog razvoja. Godine 1946. na mjestu stare pilane podignuta je nova, koja je godišnje obrađivala 25.000 kubnih metara pilanske oblovine i zapošljavala 320 radnika, od kojih je 170 radilo u pilani, a 150 u šumi, na sječi i otpremi drveta. Godine 1952. izgradnjom Vojno-remontnog zavoda na Koranu, privreda Pala je dobila prvi značajniji objekt metalne industrije, koji je u periodu od 1952. do 1960. godine zapošljavao 300 – 400 radnika. Razvoj metalne industrije podstakao je migraciona kretanja (doseljavanje). Niču nova stambena naselja, grad Pale se prostorno širi i povezuje sa naseljem Koran. Godine 1968. Vojno-remontni zavod Koran ulazi u korporaciju metalne industrije „FAMOS“ i organizuje se kao preduzeće metalne industrije „Famos – Koran“. Ova integracija dovela je do uspješnog usvajanja novih razvojnih programa proizvodnje dijelova motora, mjenjača i vozila. Krajem osamdesetih godina, u preduzeću „Famos“ Koran radilo je 2.000 radnika. Otvorene su dvije nove fabrike: Fabrika za proizvodnju turbokompresora i Fabrika za proizvodnju dijelova motora OM-360.

Raspad Jugoslavije
U periodu građanskog rata 1992. do 1995. godine Pale su bile privremena prijestonica Republike Srpske. Tu su se nalazile političke i pravne institucije: Vlada i njeni organi, Skupština Republike Srpske i dr. U isto vrijeme, Pale su bile i značajan kulturni i informativni centar, s nizom kulturno-informativnih institucija, kao što su Novinska agencija SRNA, Srpska Radio-Televizija (sada Radio-Televizija Republike Srpske sa sjedištem u Banjaluci).
Privreda
Nosioci razvoja na području Paljanske opštine su industrija, šumarstvo, ugostiteljsko-turističke djelatnosti i trgovina. Zbog geografskih i klimatskih karakteristika područja, djelatnost poljoprivrede je slabije razvijena. Po završetku ratnih dejstava, počeo je razvoj i u oblasti građevinarstva, a naročito u oblasti male privrede.
Industrijski razvoj na Paljanskoj opštini uglavnom je orijentisan na metalnu, drvnu i tekstilnu industriju.

Turizam
Skijanje na Jahorini
Područje opštine Pale svojim prirodnim uslovima pogoduje razvoju ugostiteljsko-turističke privrede. Vrlo je privlačan za turiste Olimpijski centar Jahorina, sa prekrasnim terenima za skijanje, gdje zimska sezona traje pet mjeseci. Smučarima i drugim turistima stoji na raspolaganju više od 20 km dobro uređenih staza za alpsko smučanje povezanih sa sedam žičara i šest ski-liftova, savremena ski-škola i ski-servis.
Osim pogodnosti za zimski turizam, opština Pale raspolaže i izvrsnim uslovima za lovni turizam, sa izvanrednim lovištima povezanim magistralnim, regionalnim i šumskim putevima, kao i lovačkim domovima.
Od prirodnih znamenitosti, najznačajnija je pećina Orlovača, koja je uređena za turističke posjete.

 Vikopedija


grb Trnovo RS

U međuplaninskom prostoru Bosne i Hercegovine, južno od Sarajeva, smještena je opština Trnovo, čija površina iznosi oko 138 km², gdje prema poslednjim procjenama živi 3150 stanovnika.

Na zapadnom dijelu nalazi se planina Bjelašnica(2067 m), na južnom Treskavica (2088 m) i sjeveroistočnom Jahorina (1913 m).

Samo urbano područje Trnova karakteriše izdužen oblik, položen u pravcu sjever-jug, smješteno je u aluvijalnom proširenju rijeke Željeznice, a proteže se od naselja Tošića i Širokara na jugu do ulaza u kanjonski dio kojim je Trnovo na sjeveru odvojeno od FBiH.

Dužina urbanog područja iznosi oko 4,3 km, a njegova prosječna širina je oko 1,3 km, odnosno ukupna površina urbanog područja iznosi 567 ha.

U ovo područje uključen je dolinski, ravničarski dio rijeke Željeznice prosječne širine oko 500 m, te istočne i zapadne padine njenog oboda u pojasu od 400 do 600 m sa prosječnom nadmorskom visinom od 823 m.

Time je u urbano područje uključen i donji dio sliva desnih pritoka Željeznice, Ljušta i Širokarnica.

Pored geografskog i saobraćajni položaj ima vrijednost za opštinu Trnovo, obzirom da se Trnovo nalazi na magistralnom pravcu koji povezuje Jadransko more sa kontinentalnim zaleđem.

Trnovo ima i dosta veliku nadmorsku visinu i odlike umjereno-kontinentalne klime, pa usljed toga saobraćaj tokom zime se otežano odvija preko planinskog prevoja Rogoj(1161 m), koji vodi prema Foči, odnosno prema moru.

S druge strane dolinom rijeke Željeznice ide komunikacija koja ovo mjesto povezuje sa Sarajevom i drugim gradovima u unutrašnjosti.

Zvanična stranica opštine Trnovo

Opština Trnovo je opština Grada Istočno Sarajevo u Republici Srpskoj, Bosni i Hercegovini. Opština Trnovo se sastoji iz dva dijela koja nisu teritorijalno povezana: sjeverni dio, sa Kijevom kao većim naseljem, i južni dio gde se nalazi naselje Trnovo i sjedište opštine.

U međuplaninskom prostoru Bosne i Hercegovine, južno od Sarajeva, na 25. kilometru magistralnog puta Sarajevo-Trebinje-Podgorica, smještena je opština Trnovo, čija površina iznosi oko 138 km², gdje prema poslednjim procenama živi oko 3.800 stanovnika. Gustina naseljenosti je 14,5 stanovnika po km².

Na zapadnom dijelu opštine nalazi se planina Bjelašnica (2067 m), na južnom Treskavica (2088 m) i sjeveroistočnom Jahorina (1913 m). Na području opštine i okoline izviru rijeke koje daju život ovim krajevima: Željeznica, Bijela rijeka, Crna rijeka, Miljacka, Bistrica i druge.

Samo urbano područje Trnova karakteriše izdužen oblik, položen u pravcu sjever-jug, smješteno je u aluvijalnom proširenju rijeke Željeznice, a proteže se od naselja Tošića i Širokara na jugu do ulaza u kanjonski dio kojim je Trnovo na sjeveru odvojeno od Federacije Bosne i Hercegovine. Dužina urbanog područja iznosi oko 4,3 km, a njegova prosječna širina je oko 1,3 km, odnosno ukupna površina urbanog područja iznosi 567 ha. U ovo područje uključen je dolinski, ravničarski dio rijeke Željeznice prosječne širine oko 500 m, te istočne i zapadne padine njenog oboda u pojasu 400-600 m sa prosječnom nadmorskom visinom od 823 m. Time je u urbano područje uključen i donji dio sliva desnih pritoka Željeznice, Ljušte i Širokarnice.

trnovoPored geografskog i saobraćajni položaj ima vrijednost za opštinu Trnovo, obzirom da se Trnovo nalazi na magistralnom pravcu koji povezuje Jadransko more sa kontinentalnim zaleđem. Trnovo ima i dosta veliku nadmorsku visinu i odlike umjereno-kontinentalne klime, pa uslijed toga saobraćaj tokom zime se otežano odvija preko planinskog prevoja Rogoj (1161 m), koji vodi prema Foči, odnosno prema moru. S druge strane dolinom rijeke Željeznice ide komunikacija koja ovo mjesto povezuje sa Sarajevom i drugim gradovima u unutrašnjosti.

trnovopr5gc0

 trnovo

                                                                              nekad                                                                                        sad


 Grb Sokolac

 Sokolac je grad i sjedište istoimene opštine u Republici Srpskoj, BiH. Prostire se na Glasinačkoj visoravni u podnožju planine Romanije. U svim istorijskim spisima kao i književnim djelima područje Sokoca se pominje kao Glasinac, što je kroz prošlost bio naziv ovog mjesta. Međutim od drugog svjetskog rata vlada široko rasprostranjeno mišljenje i svojevrsna kovanica da je Sokolac smješten na planini Romaniji što treba uzeti sa oprezom ako se uzme u obzir da je kroz cijelu istoriju njegovog postojanja Sokolac lokalizovan na Glasinačkoj visoravni u podnožju Romanije.

Administrativno je podeljena na 10 mesnih zajednica sa 80 naselja u kojima živi oko 15.500 stanovnika. Sokolac se nalazi u središtu Glasinca, na nadmorskoj visini od 870 metara. Ova visoravan sa prostranim livadama i pašnjacima okružena je četinarskim šumama i vrhovima Romanije, Bogovićke planine, Gradine, Rabra, Crnog vrha, Kopita, Kratelja. Sokolac je značajna saobraćajna raskrsnica magistralnih puteva od Sarajeva prema Beogradu, Užicu, Jadranskom moru. U Sokocu se nalazi srpska pravoslavna crkva Svetog proroka Ilije sagrađena krajem 19. veka. U Sokocu se od 1992. godine nalazi sjedište Mitropolije Dabrobosanske i Njegovog visoko-preosveštenstva, mitropolita dabrobosanskog G. Nikolaja(Mrđe). Po preseljenju mitropolita iz Sarajeva u Sokolac, sokolački hram Sv. proroka Ilije postaje katedrala mitropolita dabrobosansg odnkoosno Saborna crkva naše mitropolije.

                             

 sokolac  Sokolac nekad 1

                                                                                  sad                                                                                nekad

glasinac1glasinac2

nastavak

glasinac3glasinac4

nastavak

glasinac5glasinac6

"Bosanska vila" 1886.god.


                                                                             Grb Rogatice 

Opština Rogatica prostire se sredinom istočnog dijela Republike Srpske, odnosno Bosne i Hercegovine. Na površini od 640 kilometara kvadratnih u 121 naseljenom mjestu živi oko 15.000 stanovnika. Graniči se sa opštinama Pale, Sokolac, Han Pijesak, Vlasenica, Srebrenica, Višegrad, Rudo, Ustiprača, Goražde i Pale/Prača.

Sjedište opštine, grad Rogatica na nadmorskoj visini 525 m, smješten je u prostranoj kotlini duž obala bistre planinske rijeke Rakitnice.

Grad Rogatica leži na 43 stepenu i 488 minuti sjeverne geografske širine i 19 stepenu i 1 minuti geografske dužine. Oko nje su brda Lunj sa zapada, Goletica sa sjevera, Tmor i Zasada na istoku, a nešto dalje na istoku prema Drini izdiže se planina Sjemeć (1497 m ), a na sjeveru Devetak (1417 m ).

Položaj Rogatice određuje i udaljenost većih gradova u Republici Srpskoj, Bosni i Hercegovini i regiji.

Rogatica kao naselje i urbani centar pominje se u zvaničnim dokumentima prvi put 1425. godine. Mnoge iskopine i drugi dokumenti govore da je u ovom području egzistiralo naselje još u praistorijskom i antičkom dobu.

Samo ime Rogatica je domaćeg, slovenskog porijekla.

Treba napomenuti da je ovdje u srednjem vijeku živjela porodica sličnog imena, Rogatići, po kojima je grad dobio ime.
1918-1941Stećci su svojom veličinom, ukrasnim elementima i brojnošću svjedočili o snazi, položaju i uticaju onih nad čijim posmrtnim ostacima su podizani. Mjereći po tome i broju grupnih, u nekropolama okupljenih, ali i ,,samaca,, stećaka, područje opštine Rogatica bilo je gusto naseljeno. Dokaz za to su brojne nekropole rasute širom opštine. Najveća je svakako ona u selu Varošišta, nedaleko od srednjovjekovnog grada Borča. Tu je i impozantna nekropola u Lađevinama, neposredno uz srpsko pravoslavno groblje. Dva stećka u obliku sarkofaga sa svojim dimenzijama naročito su se isticala, a 1914. godine su prenesena u Sarajevo i nalaze se u bašti Zemaljskog muzeja i predstavljaju najkarasteričnije i najreprezentativnije dokumente o običajima, pismenosti i umjetničkim težnjama tadašnjih žitelja ovog kraja.

U parku Doma zdravlja u Rogatici formirana je mala kolonija kamenih spomenika-lapida koji potiču iz antičkog doba i predstavljaju dragocijene dokumente o životu i razvoju grada iz tog perioda.

Desetak kilometara južno od Rogatice nalaze se ostaci srednjevijekovnog grada Borča. Još u X vijeku ovaj grad pominje se kao utvrđenje i mnogi istoričari ga nazivaju "SLAVNI GRAD " jer je bio vojnički, kulturni i privredni , pa i saobraćajni centar ovog dijela Balkana. Glavni dijelovi njegovih bedema davno su razrušeni, ali se po ostacima može zaključiti da je to bilo jedno od najprostranijih utvrđenja u Bosni tog vremena. Nedaleko od ostatka srednjovjekovnog grada Borča nalazi se nekropola kamenih nadgrobnih spomenika u kojoj su se sahranjivali članovi vlastelinskih porodica Radinjović-Pavlović.

Čuveni kameni most na rijeci Žepi čiju je ljepotu opisao nobelovac Ivo Andrić nalazi se 35 kilometara sjeveroistočno od Rogatice. Podizanje ovog mosta dovodi se u vezu sa izgradnjom mosta Mehmed-Paše Sokolovića u Višegradu, te se predpostavlja da je završen u drugoj polovini XVI vijeka.

Prvi hotel ...

Prvi hotel u Rogatici otvoren je 1900.godine, njegov vlasnik bio je čeh Franjo Jakuš. To je bio hotel sa restoranom za ishrany vojske,građanstva i sreskih činovnika i kupatilom evropskog standarda (kada, tuš i topla voda). Ovaj hotel 1911.godine Franjo Jakuš prodaje Bećiru Čapljiću a on gradi novi savremeniji hotel 1913.godine.

Treći hotel 1935.godine otvorio je Milan Pešikan iz Sarajeva.

Prvi bioskop...

Prvi bioskop otvoren je 1940.godine u Sali hotela "Rogatica".

Ekspoloatacija uglja...

U 1919.godini otpočela je eksploatacija ugljenokopa u Kukavicama kod Rogatice, a 1928.godine preko brda Kulete izgrađena je žičara za direktno transportovanje uglja vagonetima na željezničku stanicu Mesići. Tu je podignuta i zgrada za smještaj termoelektrane (sa dvije lokomobile) i za separaciju.

Prva sijalica u Rogatici...

Prva sijalica u Rogatici je zasijala 1934.godine putem dalekovoda i trafostanice na Topliku koja i danas postoji. Te,prve, sijalice su postavljene u glavnoj ulici, a svijetlo su dobili zgrada sreza, bolnica, oficirski paviljon, pošta, škola, hoteli i kafane i kuće bogatijih rogatičana: Mile Gluhović, Veso Čavarkapa, Lazar Đokić, Juroš Malović, dr. Božo Bulajić, Hajraga Vejzagić, Edhem Šehović, advokat Klinger, učitelj Dragutin Ouska i drugi.Cijena uvođenja ,,lektrike,, koštalo je 4000 dinara, a poređenja radi za te pare su se mogla kupitu četiri dobra vola. Cijena kilovata tadašnje struje koštala je 4 dinara, a cijena 1 kilograma mesa koštala je tada 6 do 8 dinara, 4 jajeta 1 dinar a manji somun pola dinara.

Prvo javno kupatilo...

Prvo javno kupatilo ili hamam sagrađeno je prije 1528.godine pa slijedi konstatacija da je već te godine morao postojati barem jedan vodovod koji je opskrbljivao vodom ako ništa drugo, onda navedeni hamam.

Gradski vodovod...

Tokom 1905/1906.godine o trošku vojske i opštine izgrađen je moderan gradski vodovod u Rogatici sa izvorišta u Seljanima odakle se i danas grad dijelimično snabdjeva vodom.

Prvi ljekar u Rogatici...

O javnoj higijeni i zdravlju u prvo vrijeme su se starali vojni ljekari.

Prvi civilni ljekar dolazi u Rogaticu 1883.godine. Od tada zapravo i počinje rad zdravstvene službe u narodu.

Prva Srpska osnovna škola...

Prva Srpska osnovna škola u Rogatici otvorena je 1880.godine čiji je učitelj bio Crnogorac Milovan Stanišić iz Vinića od Danilovgrada.

Pravoslavna crkva...

Zajedničkim naporima gradskog i okolnog srpskog stanovništva podignuta je 1886.godine pravoslavna crkva u Rogatici.

Prva autobuska linija...

Prva autobuska linija otvorena je 1940.godine na relaciji Sarajevo-Rogatica koja je dijelimično zamijenila fijakere za prevoz putnika i pošte.

rogaticalu3qc7

 rogatica1918 1941
 nekad
 rogatica2  rogatica
 sad


Grb Visegrada

Višegrad je grad i sjedište istoimene opštine koji se nalazi u kotlini rijeke Drine, na istoku Republike Srpske, BiH.

Opština leži na obalama rijeka Drine i Rzava, i akumulacionog jezera hidroelektrane Višegrad i Bajina Bašta. U centru grada se nalazi ušće rječice Rzav u Drinu. Površina opštine je 448 km² i ima oko 12.000 stanovnika, ili 26 st/km². Prosječna nadmorska visina je 303 m.

Povezan je putnom komunikacijom preko Užica sa Beogradom, preko Rogatice sa zapadnim dijelovima Republike Srpske a preko Foče sa Jadranskim morem. Posle izgradnje uzane željezničke pruge 1906. godine u Višegradu se počinje razvijati drvna i hemijska industrija, savremeno zanatstvo i trgovina. Rijeke Drina, Lim,Rzav, kao i dva akumulaciona jezera duga 88 km, okolne planine Panos, Sjemeć, Stolac, bogate šumom i velikim zelenim površinama, prirodnim ljepotama i divljači čine osnovu za razvoj planinarstva, lova i ribolova, sportova na vodi i dr. Poznata je Višegradska banja sa bogatim izvorom radioaktivne termalne vode kojom se liječe reumatska, neurološka, ginekološka, oroptedska i druga oboljenja.

Višegrad je poznat po starom kamenom mostu sagrađenom 1571. godine, na 11 lukova, poznatijeg svima kao “Na Drini ćuprija”, zatim po srednjovjekovnom gradu i srpskom pravoslavnom manastiru "Blagoveštenje" u Dobrunu. Komitet za svetsku baštinu pri UNESKO 29. juna 2007. uvrstio je u listu svetske baštine most u Višegradu.

O višegradskom starom gradu, koji se nalazi na brdu iznad Višegrada, u istoriji poznatijem kao Pavlovina, danas se gotovo ništa ne zna u istoriji. Pretpostavlja se da je tu bilo neko omanje naselje, a grad je mogao pripadati nekoj domaćoj vlastelinskoj porodici, koja je obitavala u svome gradu Borču iznad Mesića i imala je još nekoliko grdaova u okolini. Podno staroga grada na nepristupačnim stijenama iznad Drine nalaze se ruševine jedne kule, koja je imala ulogu osmatračnice na Drini i sa nje se motrilo na svakoga ko se primicao gradu. Kula je, kako se po tragovima moglo razabrati, nekada sa donjim gradom bila povezana širokim usječenim hodnikom. Kula se naziva u narodu „kulom Kraljevića Marka“. Ispod kule ima nekoliko udubljenja u stijenama, koje se nazivaju „Markovim sjedalom“ i „Markovim stopama“. Po narodnoj priči, jednom je Kraljević Marko na svome Šarcu preskočio čitavu Drinu i tako sa Butkovih stijena, koje su na drugoj strani Drine stigao srećno u svoju tvrdu kulu. Nekada je ova kula bila prokopana sve do Drine. Za vrijeme Turaka u njoj je bila tamnica pa se ova kula naziva još i Tamnica, a po dolazku Austro-Ugarske unutrašnjost kule je zatrpana kamenjem, da se u njoj ne bi skrivali hajduci i srpski odmetnici. Stari grad u Višegradu pripada uobičajenom stilu gradova srednjovjekovnog vremena, koje su u našim krajevima podizali razni domaći velikaši.

Višegrad pod osmanlijama u vilajetu Bosna

Kada je veliki vezir podno staroga grada podigao višegradsku varoš i uveo u život čitav niz dobrotvornih zadužbina, izgleda da je baš u to vrijeme ustanovio i šeriatsko-upravnu vlast ili višegradski kadiluk, a za upravnika je varoši postavio muteveliju svojih vakufskih dobara. Po turskom putopiscu Evliji Čelebiji saznaje se, da je 1574. godine višegradski kadija bi nekakav Abdul Halim efendija, kojega je oko 1580. godine u mjesecu ramazanu ubio neki spahija iz okoline.

U to vrijeme Višegrad je bio osloboćen plaćanja carskih dažbina, pa se može pretpostaviti da je u varoši vladalo znatno blagostanje. Tada je u varoši postojala „narodna prehrana“ ili „vakufski imaret“, koji je u svojim konacima ukazivao svakome gostoprimstvo i hranio gradsku sirotinju. Docnije kada je pao Budim 1676. godine, vakufski imaret prestao je da dijeli milostinju, i tada je zavladala velika glad u narodu.

Za vrijeme Turaka Drini, a samim tim i Višegradu je pridavana velika važnost zbog njenog strateškog položaja, koja je uvećana time da je u Višegradu bio jedini most u okolini. Geografski položaj Višegrada gravitirao je krajevima u kojima se vodio narodni ustanički pokret protiv Turaka.

Ustanici su često upadali u turske kasabe, odvodili turske glavare i obično u noći potpaljivalji kuće po čaršijama i mahalama. Turci su bili svjesni ove opasnosti i pokretali su čitave osvetničke pohode na ustanička sela, a po kasabama podizali bedeme za odbranu.

Najburniji događaji desili su se pred ustanak 1804. godine u kojem su ovi krajevi bili poprište krvavih događaja.

Godine 1807. poslano je 110 pandura da čuvaju Višegrad i veliku ćupriju od srpskih ustanika. Iste godine, kada se pokazalo da bosanska raja potajno pomaže srpske ustanike, stigao je iz Carigrada ferman po kome se od raje imalo sve oružje pokupiti i prodati, jer raja ima „zlu namjeru“.

Za vrijeme ustanka 1807. godine, srpski ustanici su upali u Višegrad i čitavu varoš zapalili i sa sobom u Srbiju odnijeli oko 67 tovara olova. Kao uspomena na ove događaje ostao je u Kosovu polju kod Višegrada naziv mjesta „Krvavac“, a današnje naselje Vučine dobile su ime po nekom Vuku barjaktaru,„mrkom Vuku od Vučina“, koji je ovuda bježao od Turaka.

Ostalo je zapisano da je Stevanom Knićaninom koji je 1848. godine borio protiv Mađara, bio i neki pop Živko iz Vardišta sa dobrovoljcima iz ovoga kraja, a da su u ustanku 1875. godine učestvovali i dobrovoljci sa protom Jevtom Đurovićem i popom Nikolom iz Višegrada, popom Zarijem iz Štrbaca.

Turci su pokušavali da buntovničke narodne mase drže u pokornosti i zavedu makar malo prividnog mira, ali u tome izgleda, nisu uspijevali i pogotvo i zato što su bili zabavljeni kritičnim položajem svoje političke situacije u Evropi.

Višegrad dobija prvu Srpsku skolu u ovom mjestu 1865. godine. Inicijativu za njeno otvaranje dali su rodoljubivi sveštenici među kojima ponajviše pop Jevto Đurović iz Trnavaca. Oduševeljen oslobodilačkim planovima kneza Mihaila, Višegradski Srbi su se krajem marta 1865. godine obratili za pomoć vladi u Beogradu, a ova im je odmah poslala 50 dukata kao pomoć za zidanje školske zgrade. Nastava je počela iste godine u jednoj privremenoj prostoriji. Ministarstvo prosvete iz Beograda poslalo je u školu u Višegrad čitiri paketa udžbenika. Nova školska zgrada završena je krajem ljeta 1867. godine.

Višegrad pod Austrougarskom

Međunarodni politički događaji prisili su Tursku da provinciju BiH preda u ruke Austrougarskoj. Okupacija provincije BiH izvedena je 1878. godine i kretala se sa sjevera, a onda nakon zauzeća Sarajeva, invazija je pošla na istok dolinom rijeke Drine. Rogatica je zauzeta 22. septembra, Goražde 3. oktobra, a Višegrad 4. oktobra. U zauzimanju ovih gradova, Austrugarska nije naišla ni na kakav otpor, iako je u velikom broju mjesta provincije BiH pružan žestok otpor.

Srpske trupe zauzele su Višegrad 14. septembra 1914. godine.

Znamenitosti

Od mosta počinje i višegradska „čaršija“ smještena najvećim djelom na desnoj obali.

Čaršija je jednim djelom u ravnici, a jednim u obroncima brijegova. Odmah poslije glavnog dijela čaršije nalazi se ušće rječice Rzav i Drine. Tu je i „sportski centar“ i restoran “Ušće” koji se nalaze u trouglu, koji prave ove dvije rijeke na mjestu gdje se spajaju. Zbog ovog ušća, Višegrad je poznat i kao „čaršija na vodi“.

U trouglu između desne obale Drine i lijeve obale Rzava nalazi se glavni dio čaršije. U ravnom prostoru od ćuprije do usća Rzava, nalaze se: Trg oslobođenja, hotel „Višegrad“, Robna kuća „Višegrađanka“, stara zgrada Gimnazije, Vatrogasni dom, zgrada Skupštine opštine, hotel „Panos“, Pošta, Privredna banka, Služba društvenog knjigovodstva, Opštinski sud, Apoteka, Srednjoškolski centar, Salon namještaja, Sportski centar „Ušće“, jedna džamija, desetak stambeno-poslovnih višespratnica, stotinjak privatnih stambenih zgrada, te brojni društveni i privatni poslovni prostori.

Na desnoj obali Rzava, preko puta sportskog centra, nalazi se Nova mahala, dio grada novijeg porijekla. Ovaj dio grada je zasnovan poslije drugog svijetskog rata. Tu je izgrađeno desetak višespratnica, dvije osnovne škole, Dom kulture i preko 300 stambenih zgrada. Preko rzavskog mosta na desnu stranu bile je stanica milicije, a nešto nize na desno bila je pijaca srijedom. Odmah iza Nove mahale su naselja Kosovo Polje, Vučine, Glavica, Garče i Kalata.

Poznato Bikavac brdo se nalazi iznad desne strane grada, nekih 300 m visine od centra. Ispod njega se nalazi fudbalski stadion FK „Drine“.

U Garči je 1987. godine izgrađen novi armirano-betonski most na Drini za saobraćaj, kako bi se rasteretila stara ćuprija. Od Nove Mahale, nizvodno desnom obalom Drine vodi put za Župu, široku kotlinu koja je i najplodniji dio Višegrada. Ova kotlina se stepenasto uzdiže do brda Gostilja, Janjac, Dikava i Stolac koja čine granicu između Bosne i Srbije. Ova granica je utvrđena još 1343. godine i ostala nepromjenjena. Župa je bogata raznim vrstama voća a najviše ima šljiva požegača od kojih se pravila poznata rakija „Višegrađanka“.

Idući uzvodno Drinom, desnom stranom odmah od Gimnazije su stambene zgrade. Zatim bi se prošlo jedno brdo gdje je bio prije kamenolom i negdje iznad polovine brda bi bila okrugla kula legendarnog heroja Alije Đerzeleza (po Bošnjačkom predanju) ili Kraljevića Maraka (po srpskom predanju). Zatim bi se došlo do velike pilane i fabrike namještaja u Dušču, nekih 2 km. Kad se prođe Dušče, oko 1 km na lijevo bi se išlo u kasarnu bivše JNA Zamnica, a put na desno bi vodio za sela Drinsko, Šip itd. Ispod Drinska je nova višegradska hidroelektrana na Drini.

Uzvodno lijevom obalom Drine bi se došlo do sela Nezuci, Holijaci, Orahovci, Brodar, Međeđa itd. Novim asfaltnim putem prema Međeđi i Ustiprači, lijevo Goraždu i Foči, a desno Rogatici i Sarajevu.
Vikipedija

Ćuprija na Drini

Na drini cuprijaVišegradska ćuprija na Drini je zadužbina velikog vezira Mehmed-paše Sokolovića .On je jedan od velikih osmanskih vojskovođa porijeklom iz Bosne. Rodio se u selu Sokolovići pored Rudog 1505. ili 1506. , kao dijete pravoslavnih roditelja. U to vrijeme postojao je običaj poznat kao Divširma, odnosno „Danak u krvi”. Srpska djeca su na silu otimana i odvođena u Tursku gdje su prevođena u islam i školovana u njihovim vojnim školama gdje su postajali Janjičari, elitni vojnici turskog carstva. Tako je iz okoline Višegrada kao dijete odveden i Bajica Sokolović i dobija ime Mehmed. On će kasnije, zahvaljujući svojoj sposobnosti, postati oficir osmanske vojske, a na vrhuncu svoje moći postaje veliki vezir, odnosno premijer države po današnjim standardima. Na vrhuncu svoje moći naređuje da se u Višegradu na Drini sagradi most kome ravna nema.Most je izgrađen u periodu od 1571. do 1577. godine, a gradio ga je tada najčuveniji turski arhitekta Kodža Mimar Sinan. Izgrađen je u istočnjačkom stilu i predstavlja remek dijelo tadašnjeg graditeljstva. Ima 11 lukova sa blagim usponom prema sredini i silaznom rampom na lijevoj obali. Iznad lukova čitavom dužinom mosta proteže se profilisani vijenac iznad koga je ograda mosta. Ukupna dužina iznosi 179,5 m, visina nad normalnim vodostajem rijeke 15,40 m , a širina mosta 6,30 metara. Most je građen od kamena, sedre, odnosno bigra, koji je dovežen iz Višegradske banje. Iznad šestog stuba nalaze se sa obe strane proširenja. Na prilaznoj rampi lijeve obale nalaze se tri otvora završena prolomljenim lukovima. Na sredini mosta je izgrađena sofa koja je predviđena za odmor prolaznika, a preko puta sofe je ugrađen kameni portal.

Na sredini mosta se nekada nalazila kućica sa drvenom kapijom i mostovskom stražom, pa je zbog toga ovaj dio mosta nazvan kapija. Ovdje se nalaze i dvije ploče od bijelog mramora sa stihovima pjesnika Nihadija na arapskom pismu, koji govore o graditelju i godini izgradnje.

Stariji, gornji natpis je ispisan 1571/1572. godine:

„Na Drini u Bosni sagradio je veličanstven most

i razapeo red svodova na toj rijeci,

na toj vodi dubokoj i hučnoj.

prethodnici njegovi ne mogaše ništa slično sagraditi,

po naređenju božijem učini to veliki paša,

da bi se njegovo ime spominjalo s poštovanjem i blagodarnošću

i sagradi most da mu na svijetu nema ravna...“

Zapis iz 1577. godine kaže sljedeće:

Preuzvišeni dobrotvor Mehmed-paša, koji je trojici vladara odano bio veliki vezir, učini najveću divnu zadužbinu, neka mu je Bog u dobro upiše. U čistoj nakani sagradi svojim milosnim pogledom golem most preko rijeke Drine. Izrada mu je bila tako lijepa, da onaj ko ga vidi, misli da je jedno zrno bisera u vodi, a nebeski svod da mu je školjka!.

U svom vijekovnom postojanju most je pretrpio mnogo nedaća. Prvo zabilježeno oštećenje mosta bilo je rušenje jednog svoda u srednjem vijeku. Most je doživio jednu popravku 1873. godine, a 1896. godine velika poplava je uništila veći dio Višegrada, ali je ćuprija ostala skoro neoštećena, iako je Drina dostigla rekordnih 14,6 m dubine. Jedino je stradala kamena ograda mosta. Godine 1914. su srušena dva stuba i svodovi koji se na njih oslanjaju, a 1943.godine su miniranjem stradala četiri stuba sa okolnim svodovima. U periodu između dva svjetska rata most je privremeno bio osposobljen za saobraćaj uz pomoć metalne konstrukcije. Detaljna rekonstrukcija mosta izvršena je u periodu od 1949. do 1952. godine. Most je jedan od najznačajnijih nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine, a u junu 2007. godine upisan je u UNESCO listu svjetske kulturne baštine.

Višegrad24

visegrad

 visegrad1
 nekad
 visegrad2  Visegrad3
 sad


Grb Novo Goražde

Opština Novo Goražde (ranije Srpska opština Goražde) je opština u Republici Srpskoj, BiH. Sjedište opštine se nalazi u naseljenom mjestu Kopači, koje se sa još nekoliko manjih naselja neformalno naziva Novo Goražde.
Opština je nastala podjelom predratne opštine Goražde 1994, a verifikovana je Dejtonskoim mirovnim sporazumom 1995. godine.[3] Prema preliminarnim podacima popisa stanovništva 2013. godine, u opštini Novo Goražde ukupno je popisano 3.391 lica.
Opština se prostire na 123 kvadratna kilometra i čini je tridesetak većih naselja sa oko 4.000 stanovnika. Smještena je u središtu Gornjedrinske regije, a nalazi se ispod istočnih obronaka Jahorine na nadmorskoj visini između 335 - 1.300 metara.
Graniči se sa opštinama Višegrad, Čajničom, Rogaticom, Fočom i Goraždom.
Pod terminom Novo Goražde u užem smislu podrazumjeva se prostor koji čine naseljena mjesta Sopotnica, Zidine, Slatina, Kopači, Mašići i Gradac.
Opština Novo Goražde je nastala podjelom predratne opštine Goražde. Po odluci Narodne skupštine Republike Srpske na sednici od 25. aprila 1993. godine (Sl. glasnik RS 04/93) formirana je opština pod nazivom „Srpska opština Goražde“ , a verifikovana nakon Dejtonskog mirovnog sporazuma 1995. godine.
Ovaj izrazito brdsko planinski kraj smješten je na raskršću puteva kojim se vjekovima pohodilo, trgovalo, ali i bojevalo. Novo Goražde predstavlja malu tačku na geografskoj karti svijeta u kojoj se ukrštaju značajni i važni putevi i rijeke.
Kao trgovačko središte i gradsko naselje, najdirektnije vezano uz Dubrovačku karavansku trgovinu, Goražde se pominje 1379. godine, a kao otvoreni grad 1444. godine. Za postanak, opstanak i razvoj ovog kraja najzaslužnije je srednjovjekovno utvrđenje Samobor, kula Hercega Stefana Vukčića Kosače. Dvije godine kasnije, 1446. godine Herceg Stefan desetak kilometara uzvodno, u Donjoj Sopotnici, gradi crkvu Svetog Georgija. U periodu od 1519. do 1521. godine u njoj je radila ćirilična štamparija (Štamparija Božidara Goraždanina), druga po starini na Balkanu, a prva na prostorima današnje Republike Srpske i BiH.
U okviru industrijske zone nalazi se Fabrika Žice, Fabrika Mašina, Hladnjača i Distributivni Centar, brojne privatne firme i mala privatna preduzeća. Razvojni planovi su usmjereni na alternativne programe zapošljavanja ljudi.

Novo Gorazde

 Novo Gorazde small

   


 grb Rudo

Tragovi života na području Rudog su iz doba neolita, a tragovi prvih naseobina potiču iz ilirskog i rimskog doba, o čemu svjedoče brojni toponimi ilirskog i rimskog porijekla, ali i materijalni ostaci na području Rudog i njegovoj bližoj okolini. U doba rimskih careva iz dinastija Flavijevaca i Svera (I-III vijek) naselje u području Rudog ili njegovoj bližoj okolini imalo je status slobodnog grada.

O naseljenosti područja opštine Rudo još u u ranom srednjem vijeku svjedoči veliki broj toponima, lokaliteta sa ostacima materijalne kulture, zidina utvrđenja i veliki broj nadgrobnih spomenika stećaka: Crkvina u Obrvenoj, Brijeg u Gaočićima, Ravni Gaj iznad Pleme,Bijelo Brdo na crkvenoj glavici, Štrpci na kosi Kondovina, Budimlija u Mramorinama, Crvište iznad Biševića, Omačina-Barice, Grivin, Pazalje, Strgačina i Šahdani.

Područje Rudog, koje se često naziva i Donje Polimlje, u srednjovjekovnom periodu bilo je u sastavu države Nemanjića, a posle smrti cara Dušana ovim područjem vladaju oblasni gospodari: Vojislav Vojinović, a potom njegov sinovac župan Nikola Altomanović, čija teritorija se prostirala od Dubrovnika do Rudnika. Od 1373. posle poraza Nikole Altomanovića, njegovu teritoriju podijelili su bosanski ban (od 1377 kralj) Tvrtko Kotromanić, knez Lazar Hrebljanović i Balšići. Dio Polimlja (i dio područja Rudog) tada je ušao u sastav srednjovjekovne bosanske države. Knez Lazar je uzeo Dobrun i proširio svoj uticaj do ušća rijeke Uvac u Lim. Nakon Kosovske bitke 1389. smrti kneza Lazara i kralja Tvrtka 1391. područje Rudog je došlo pod uticaj vlasteoskih porodica iz roda Kosača (uglavnom lijeva obala Lima – Hercegovina) i Pavlovića (uzak pojas donjeg Polimlja sa desne obale Lima). Oni će vladati ovim područjem do dolaska Turaka, koji su najkasnije 1465. okupirali teritoriju Donjeg Polimlja, pa tako i područje Rudog.

Petnaesti i šesnaesti vijek , u kojima se konsolidovala turska vlast , donijeli su novine i u životu ruđanskog kraja.Ovaj kraj je postojbina, u istoriji značajne porodice Sokolović, koja je turskoj carevini dala veliki broj istaknutih državnika, graditelja brojnih zadužbina, ali i prvog patrijarha obnovljene Pećke Patrijaršije Makarija Sokolovića.

Da bi se odužio svom kraju , Mustafa-paša Sokolović, bliski srodnik čuvenog vezira Osmanskog carstva Mehmed paše Sokolovića , godine 1555-e osnovao je kasabu Rudo, na lijevoj obali Lima.O tome svjedoči najznačajniji sačuvan izvor povelja-vakufnama o osnivanju Rudog iz 1555.godine.Naselje je iz temelja urađeno po načelima orijentalnog urbanizma, sa više džamija , medresa i mekteba , puteva , mostova , hanova i zanatskih radnji. Ovaj ktitor Lim je premostio ćuprijom sa pet okana, a kasaba je ubrzo izrasla u varoš sa oko 400-500 kuća.O životu Rudog u ovom periodu govore dva izvora –jedan je biografija Mustafe Sokolovića a drugi putopisi Evlije Čelebije (1662- 1664).

Po njegovim riječima“ova kasaba je divno naselje na obali rijeke Lima na prostranom i zelenilom obraslom mjestu s vinogradima i baštama, koja ima četiri mahale sa četiri islamske bogomolje. Mjesto broji četiri stotine tvrdo građenih kuća , prizemnih i na sprat, s vinogradima i baščama , a sve su pokrivene šindrom.To su lijepi i otmjeni dvori s kućnim kupatilima.U tom krasnom mjestu sve su kuće oslobođene divanskih nameta i svih teških tereta. Ima tri osnovne škole, dvije derviške tekije, dva svratišta (hana), jedno udobno javno kupatilo i pedeset dućana.“

Bio je ovo je period kada je Rudo bilo na vrhuncu privrednog , populacionog i urbanističko-arhitektonskog razvoja.

Nakon toga, u narednih 150 godina , ova kasaba stagnira . Godine 1807-e za vrijeme I-srpskog ustanka , ustaničke jedinice iz Srbije , popalile su Rudo,Dobrun i Višegrad.Tada su izgoreli svi objekti javne infrastrukture u Rudom i veliki broj privatnih stambenih objekata, nako čega se mjesto teško oporavilo. 1845 godine Rudo je imalo svega 46 kuća i oko 200-300 stanovnika.Pod turskom okupacijom ruđanski kraj je bio sve do 1875-te , kada su srpske ustaničke čete protjerale Turke sa ovih prostora .Nakon toga ovaj kraj je prilično opustio.Godine 1878 .na Berlinskom kongresu , ruđanski kraj , kao i čitava teritorija Bosne dodijeljena je na upravu Austrugarskoj.

U noći 10/11. novembar 1896. nabujali Lim je poplavio Rudo pričinivši pri tom veliku materijalnu štetu. Od 110 kuća u naselju Lim je odnio 60, ostale su zasute muljem i bile praktično neupotrbljive.Prije prvih snijegova trebalo je obezbjediti krov nad glavom.

Zemaljska vlada u Srajevu hitno je reagovala i na desnoj obali Lima u predjelu Rosulja , koji je tada bio pod šumom, utemeljeno je novo Rudo.Austrijski inženjeri uradili su urbanistički plan novog naselja , tako da je Rudo prvo naselje u Bosni i Hercegovini , koje je podizano po savremenom evropskom urbanističkom planu.Za nepuna dva mjeseca većem broju stradalnika obezbjeđen je krov nad glavom .

Značajan napredak u privrednom pogledu Rudo je dobilo otvaranjem uskotračne pruge Sarajevo –Međeđa- Uvac i Međeđa-Vardište, godine 1906.

Kraj četrdesetogidišnje vladavine Austrougarske monarhije nastupio je nakon proboja Solunskog fronta i od 01.12.1918.Rudo je u sastavu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

U periodu od 1918.do 1941.izgrađeni su prvi industrijski objekti u ruđanskom kraju: pilane Nanića na području Strgačine i Baruhova u Rudom, a Rudo je postalo centar za transport robe i putnika prema Crnoj Gori.

Rudo i njegovi žitelji, su se već od aprila 1941. našli na udaru ustaške vlasti (NDH), koja je otpočela sa progonom i likvidacijom viđenijih Srba. Na Malu Gospojinu 21. septembra 1941.ustaničke četničke jedinice su protjeravši ustaše privremeno preuzele vlast, koju će ubrzo zamjeniti italijanske okupacione snage, (sa manjim prekidima do 9. septembra 1943.) mada je okolina Rudog sve vreme ostala pod kontrolom snaga JVuO.

Posle povlačenja iz Užica i neuspjeha prilikom napada na Italijane u Pljevljima partizanske jedinice su prilikom kratkotrajnog boravka u Rudom 21. decembra 1941. formirale Prvu proletersku brigadu, a njeno formiranje u posleratnom periodu biće obilježavano sve do 1991. kao dan JNA.

Tokom rata teritorija Rudog biće poprište žestokih sukoba, uglavnom, JVuO i ustaških snaga (prva polovina 1943.) i JVuO i partizana, koji će dva puta, u jesen 1943. i proljeće 1944. pokušati da naprave prodor ka Srbiji. Sukobi (1943.) imali su za posledicu stradanje većeg broja civila u ruđanskom kraju.

Krajem 1944. godine u Rudo i okolinu pristigle su jedinice JVuO iz Crne Gore pod komandom potpukovnika Pavla Đurišića. Sa vojskom (po procjenama 9-10.000) pristiglo je i 3-5.000 civila. Sa njima je u Rudo došao i mitropolit crnogorski Joanikije sa velikim brojem arhijereja i sveštenstva. Posle reorganizacije vojnih jedinica oni su napustili Rudo 9. januara 1945. godine uputivši se ka Trebavi, gdje se nalazila Vrhovna komanda JVuO na čelu sa generalom Mihailovićem. Izvjestan broj Ruđana, krenuo je sa njima na put sa kojeg se mnogi od njih nikada više neće vratiti.

12 januara 1945.u Rudo je ušla prethodnica 5. albanske divizije, koja je po sporazumu Tita i Envera Hodže uzela učešće u sadejstvu sa partizanskim jedinicama u operacijama vođenim dolinom Lima ka Višegradu. Poslije povlačenja ove jedinice, koja je nastradala od tifusa u Rudom je uspostavljena nova komunistička vlast.

Na teritoriji opštine Rudo tokom Drugog svjetskog rata smrtno je stradalo oko 1200 ljudi, a tokom ratnih dejstava pričinjena je i znatna materijalna šteta. Veliki broj ljudi, tokom rata je izbjegao, a najmanje 20% izbjeglih nije se, po završetku rata, vratio u svoja mjesta prebivališta. Dugotrajne potjere za pripadnicima JVuO koji su se krili na teritoriji ruđanske i susjednih opština, kao i represija nad civilima, učinili su da izvjestan broj ljudi u posleratnom periodu odseli u mirnije i ekonomski sigurnije krajeve tadašnje Jugoslavije.

Posledice Drugog svjetskog rata osjećale su se dugo vremena poslije njega. Povratak izbjeglog stanovništva, izgradnja porušenih kuća u ratom opustešenim selima i zaseocima, obnova stočnog fonda bili su samo neki od prioriteta, mada je izgradnja nove države nametala nepredvidive situacije i potrebe. Dugo vremena u Rudom i okolini osjećala se ratna psihoza, zbog prisustva većeg broja pripadnika milicije i OZNE, koji su vršili potjere za preostalim pripadnicima JVuO, počevsi od potjere za generalom Mihailovićem , u zimu 1945/46 pa sve do likvidacije Srpka Medenice i Boža Bjelice i njihovih grupa 1951, kada preostali pripadnici JVuO više neće predstavljati opasnost po novoformiranu komunističku vlast. Prilikom ovih potjera jedan dio stanovništva sa teritorije opštine preseljen je u sabirni i radni logor u Zavidovićima.

U posleratnom periodu izgrađeni su višenamjenski zadružni domovi u gotovo svim Mjesnim narodnim odborima, a škole u Rudom i seoskim centrima su nastavile svoj rad. U Rudom su organizovani i tečajevi opismenjavanja stanovništva. Prema rezultatima prvog posleratnog popisa na teritoriji opštine Rudo živjelo je 13337 stanovnika, a u samom Rudom sa Gojavom, gdje će , oko zeljezničke stanice Rudo početi izgradnja industrijskih kapaciteta, tada je bilo 675 stanovnika.

Izgradnja i razvoj Rudog počeli su polovinom prošlog vijeka. Od 1947 godine zvanično je obilježavan dan JA (JNA) kao sjećanje na dan formiranja Prve proleterske brigade 21. decembra 1941. Ovaj dan je iz političkih razloga, posle sukoba Tita i Staljina 1948. obiljžavan 22 –og decembra. Prilikom izgradnje spomenika Prve proleterske brigade 1947. iznad Šedrvana u centru Rudog, porušen je red kuća, sa zanatskim radnjama i ugostiteljskim objektima, tako da je ispred Sokolskog doma Sv. Save napravljen plato, koji će kasnije biti pretvoren u trg.

Od 1955. Rudo je dobilo status opštine, što je imalo za posledicu brzu izgradnju i jačanje privrednih kapaciteta.

Pripremajući proslavu za 20 godina JNA 1961. naselje Rudo je potpuno preuređeno, počevši od rekonstrukcije vodovodne mreže i uređenja ulica i trga , na kome je postavljen novi spomenik posvećen Prvoj proleterskoj brigadi. Rudo je tada dobilo zgradu opštine, pošte, bolnice, “ Novi” hotel, koji je zamjenio “Stari” (nacionalizovanu kuću porodice Mićović 1949-1959) , a izgrađeno je i više stambenih zgrada za potrebe njenih žitelja, čiji se priliv osjećao sa izgradnjom i otpočinjanjem rada prvih industrijskih pogona.

U šestoj deceniji XX vijeka u industrijskoj zoni u naselju Gojava, radili su stovarište Rudnika uglja iz Pljevalja (1955), stovarište olova i cinka iz Šuplje stijene kod Pljevalja, kao i stovarište drvne gradje ŠIK “Velimir Jakić” iz Pljevalja (1956.). U industrijskoj zoni izgradjeni su tih godina i prvi pogoni drvno-prerađivačke industrije “Polimka” pri ŠIPAD “Maglić” iz Foče i pogon metalne industrije “Metalac”, kasnije “Autodelovi” u sklopu Fabrike automobila iz Priboja (FAP). Nešto kasnije, u osmoj deceniji XX vijeka tu je podignut i silos robnih rezervi i pekara “Klas”

Razvoj industrijskih kapaciteta doveo je do povećanja broja stanovnika u Rudom, ali istovremeno i smanjenja broja stanovnika u seoskim područjima opštine. Početkom osme decenije u Rudom su izgrađeni novi objekti Doma kulture, hotela i pošte, kao i nekoliko stambenih objekata što je posledica uspješnog razvoja privrede u tom periodu. Nešto ranije 1967. izgrađena je nova zgrada Osnovne škole, sa fiskulturnom salom, a u Rudom je počela sa radom i srednja škola, u sklopu koje su radile odelenje gimnazije i učenika u privredi. Pokretanjem srednje škole u Rudom je omogućen priliv visokoškolskih kadrova, koji će dati svoj doprinos u daljem razvoju opštine.

Krajem sedme decenije XX vijeka veliki broj stanovnika opštine Rudo otišao je na privremni rad u inostranstvo, uglavnom u SR Njemačku, Francusku i Austriju. 1977. godine ukinuta je uskotračna pruga Sarajevo – Most na Drini – Rudo – Uvac – Priboj, koja je izgradjena 1906, do Uvca i 1929 do Priboja. Ukidanje ove pruge uticaće na prilično veliki odliv stanovništva u mjesnim područjima Setihovo i Strgačina, ali će i doprinjeti gašenju nekih privrednih subjekata u Rudom.

Iako je 1991. godine, poslije izgradnje HE Višegrad, otvoren novi moderan regionalni put kanjonom Lima prema Sarajevu, koji će povezivati Rašku oblast (Sandžak) sa centralnom Bosnom i Hercegovinom Rudo će nastaviti da stagnira u svim oblastima i sferama života, što se naročito osjećalo smanjenjem broja stanovnika na gotovo cijeloj teritoriji opštine, a ta tendencija je bila prisutna sve do početka ratnih dejstava 1992.godine.

Zvanična prezentacija opštine Rudo

  

 Rudo7  rudo st
 nekad
 rudo vlada  Rudo
 sad


grb Han Pijesak 2001

 Han Pijesak je gradsko naselje i sjedište opštine Han Pijesak koja se nalazi u istočnom dijelu Republike Srpske, BiH. Nalazi se na razvođu rijeka Stupčanice i Žepe. Prema preliminarnim podacima popisa stanovništva 2013. godine, u naseljenom mjestu Han Pijesak ukupno je popisano 2.018 lica.
Han Pijesak je okružen visovima: Velikim Žepom 1.537m, Javornikom 1.219m, Studenom Gorom 1.149m i Trešnjevcem 1.245m. Ovakav geografski položaj uslovio je zdravu planinsku klimu. Sam Han-Pijesak je na nadmorskoj visini od 1.180m što ga čini gradom (naseljem) sa najvećom nadmorskom visinom u RS. Bujne četinarske i listopadne šume doprinijele su da ovo mjesto postane poznata klimatska i vazdušna banja, jer po količini ozona zauzima jedno od najznačajnih mjesta u Evropi. Opština Han-Pijsak nalazi se na magistralnom putu koji ga povezuje sa centrima u Republici Srpskoj, Federaciji BiH i šire. Han-Pijesak zauzima površinu od 320 km². Ima 25 naselja i 6.346 stanovnika prema popisu iz 1991. godine. Trenutno je broj stanovnika nešto manji od navedenog, ali kada se završi proces povratka, koji je veoma intenziviran dostići će nivo utvrđen navedenim popisom. Opština Han-Pijesak spada u brdsko-planinska područja sa preko 1.000 metara nadmorske visine. Sela su mala, rasuta između planina Javora, Devetaka i Žepa i vrlo su rijetko naseljena. Ova opština po veličini i broju stanovnika spada u male opštine sa 19,8 stanovnika po jednom km².
Preko ovog prostora kreću se i sudaraju polarne i suptropske vazdušne mase. Klimatske odlike uslovljene su kako velikom nadmorskom visinom tako i geografskom širinom i kontinentalnošću. Najhladniji mjesec je januar sa srednjom temperaturom -4,5 °C i februar -3,7 °C, a najtopliji mjesec je jul sa 15,7 °C. Srednja godišnja temperatura veoma je niska i iznosi 6,5 °C. Što se tiče padavina zimski mjeseci su siromašniji od ljetnih. Srednja godišnja količina padavina na području Han-Pijeska iznosi oko 1.085-1.433mm³/m². Od ukupnog broja dana sa padavinama 30% otpada na snježne padavine a snijeg se zadržava preko 120 dana u godini. Broj vjetrovitih dana preovladava nad danima bez vjetra. Najzastupljeniji su sjeverac i južni vjetar. Najjači vjetrovi su u februaru i u aprilu, a vjetrovitost u velikoj mjeri umanjuje vlažnost vazduha. Srednja godišnja oblačnost je 5.9 desetina, najoblačniji mjesec je decembar sa 7.4 desetina. Gledano u cjelini klima je subplaninska, odlikuje se dugim i snježnim zimama i kratkim ljetima i kratkim vegetacionim periodima. Karakteristično je da je jesen toplija od proljeća.
Na starom karavanskom putu putu od Sarajeva koji je vodio preko Romanije bilo je na svakih desetak kilometara po jedan han za odmor, konak i svratište putnika, vojnih i trgovačkih karavana. Jedan od ovih hanova bio je i Han-Pijesak, oko koga se dosta kasnije formira istoimeno naselje. Evlija Čelebija 1664. godine na putu od Sarajeva prema Zvorniku pominje na hanpjesačkom prostoru nekoliko hanova oko kojih se kasnije formiraju manja ili veća naselja(Han-Pijesak, Han-Pogled, Han-Mačkovac, Han-Hanić). Ova naselja bila su najveća i najznačajnija. Područje Han-Pijeska se nalazilo na raskrsnici puta koji ga je povezivao sa Srebrenicom i dolinom Drine, drugi kraj ove raskrsnice vodio je ka Vlasenici i Zvorniku, a treći je vodio prema Sokocu, i preko Romanije ka Sarajevu. Han-Pogled je imao strategijski značaj u vrijeme opšte nesigurnosti putnika za vrijeme vladavine Turaka, izloženih napadima odmetnika. Od ovog hana se širi pogled preko Birča, prema Majevici, Drini i Srbiji, te je zbog toga dobio ime Pogled.
Prema vjerovanju Han-Pijesak je dobio ime po stalnim žalbama majstora graditelja hana - da im je loš pijesak za zidanje. Drugih podataka u vezi sa imenom ovog naselja nema. Vremenom se na relativno širokom prostoru između Sokoca i Vlasenice ukazala potreba za administrativnim središtem koje bi obuhvatalo sela kojima su okolna naselja gradskog tipa bila relativno daleka. Dolaskom Austrougarske izgrađena je i željeznička pruga prema Zavidovićima, a zatim i drum duž starog karavanskog puta. Ovo je uvećalo značaj Han-Pijeska pa se postepeno oko nekadašnjeg hana počelo formirati i naselje radnika-drvosječa koje se prvi put pominje 1895. godine. Do Prvog svjetskog rata ovde takoreći nije ni bilo naselja sem hana i nekoliko šumskih baraka na raskrsnici puta Sarajevo-Zvornik. Po završetku rata Han-Pijesak okuplja i oko sebe privlači sela koja su do tada bila orijentisana ka okolnim naseljima gradskog tipa.
Srpske trupe zauzele su Han Pijesak 28. septembra 1914. Godine.
Okosnicu privrede Han-Pijeska Čine: JP Šumarstvo „Srpske šume“ Republike Srpske-Sokolac, ŠG „Visočnik“ Han-Pijesak u čijem sastavu egzistira i RJ „Poljoprivreda“ buduće AD „Planina“ Han-Pijesak
Drvnoprerađivački kapaciteti su u okviru AD „Planinsko"Han-Pijesak, gdje se vrši primarna i finalna prerada drveta, a u njegovomm sastavu su još i Transport i Ugostiteljstvo.
ŠG „Visočnik“ Han-Pijesak je u sastavu javnog preduzeća šumarstva „Srpske šume“ Republike Srpske-Sokolac. Ovo šumsko gazdinstvo raspolaže kompleksom od 20.000 hektara visokoekonomske šume. Godišnji sječivi etat ovog pravnog subjekta je 110.000m³ čamovog i bukovog drvnog sortimenta.
U okviru šumskog gazdinstva „Visočnik“ Han-Pijesak egzistira i RJ „Lov i ribolov“. Naročito se posvećuje pažnja ovoj privrednoj grani jer postoje idealni uslovi da se na površini od 32.450 hektara uspješno gazduje sa bogatim fondom divljači. U lovištu se nalaze: medvjedi, divlje svinje, zečevi, srne, a od pernate divljači koka lještarka.
Čisti vodeni tokovi bogati su potočnom i kalifornijskom pastrmkom, što omogućava razvoj ribolova. Razvijanju ove privredne grane doprinosi idealna nadmorska visina koja se kreće od 762m do 1537m.
Radna jedinica „Poljoprivreda“ je u sastavu ŠG „Visočnik“ Han-Pijesak od 1998. godine. U ovoj radnoj jedinici u toku je transformacija državnog kapitala u akcionarsko društvo AD „Planina“ Han-Pijesak i jedno je od najvećih poljoprivrednih dobara prema raspoloživim kapacitetima koji iznose 2.385 hektara od čega je:
Oranice 370 hektara ili 15,5%
Prirodne livade 360 hektara ili 15%
Pašnjaci 1655 hektara ili 69,5%
Sve ovo pogoduje razvoju priplodne stoke (ovce i goveda)
Ratarska proizvodnja je orijentisana na proizvodnju kabaste stočne hrane (sijeno, silaža, ispaša), potrebne za ishranu raspoloživog stočnog fonda. Stočarska proizvodnja je osnovna privredna djelatnost ovog subjekta i zastupljena je kroz ovčarstvo, govedarstvo i konjarstvo.
Sadašnje matično stado ovaca iznosi 1.100 grla ovaca, 305 grla krava i konja 25 grla. Matično stado ovaca sačinjavaju TROPASMINSKI KRIŽANCI; ROMANOVSKA; I ILE-DE-FRANCE pasmine.
Pošto područje opštine Han-Pijeska nema niti jednog prirodnog činioca koji bi ograničavao njegov turistički prostor, ovaj kontinentalni dio omogućava razvoj više vrsta turističkog privređivanja. Ovo je područje morfološki i klimatski pogodno za zimski turizam i zimske sportove, dok planine predstavljaju najsnažnije obilježje turističke ponude prostora. Osnovne preduslove za razvoj boravišnog i vikend turizma daju prirodne ljepote, klima, lov i ribolov, kulturnoistorijske vrijednosti, razvoj planinskog i zimskog turizma. Od velikog značaja za razvoj stacionarnog turizma ima razvoj specifičnog zdravstveno-klimatskog turizma- vazdušna banja.
Govedarska proizvodnja u ovom pravnom subjektu je zastupljena kroz uzgoj HEREFORD čistokrvne pasmine. Pomenuta pasmina isključivo se koristi za proizvodnju mesa. Dojni period kod teladi traje 6 mjeseci. Ženski podmladak se ostavlja za obnavljanje matičnog stada, a minus varijante se prodaju u kategoriji teladi i junadi. Hereford je engleska pasmina nazvana po istoimenoj grofoviji u Engleskoj. Crvene boje sa bijelom prugom od grebena preko glave, bijela đerdana, donjeg dijela trupa. Gojaznost joj je odlična. Krave su teške 500-600kg, a bikovi 700-1000kg. kvalitet mesa je odličan. Randman iznosi 60-70%.
Što se tiče privatnog sektora on je u ekspanziji i svakoga dana je sve jači i moćniji. Osnivaju se nova preduzeća i radnje i osjetno se povećava broj zaposlenih u privatnom sektoru, tako da privatna inicijativa i privatizacija državnih preduzeća predstavlja perspektivu razvoja opštine.
Turizam
Narodna Osnovna škola u Han-Pijesku otvorena je 1908. godine na inicijativu Srpskog prosvjetnog društva u Sarajevu. To je bila prva škola na Romaniji. Počela je sa radom sa 45 učenika i prvi učitelji su bili Stjepan Krstić i Krsto Savić. Škola nije radila za vrijeme Prvog i Drugog svjetskog rata. 1943. godine škola je zapaljena. Škola danas ima 389 učenika raspoređenih u 18 odjeljenja, nastavu izvodi 24 nastavnika a ukupno je zaposleno 35 radnika. U toku poslednjeg rata škola je ostvarila saradnju sa Grčkom i atinskom opštinom Vule. Ova saradnja se i danas održava. Srednja škola u Han-Pijesku počela je sa radom 1964. godine kao gimnazija „Svetozar Kosorić“. Danas u školi postoje gimnazija, šumarska i saobraćajna škola. Narodna biblioteka u Han-Pijesku postoji od 1950. godine. Prošla je dug put u svom razvoju. Baštini tradiciju Narodne čitaonice i knjižnice, Opštenarodne biblioteke i Narodnog univerziteta. Biblioteka ima veoma zanimljivu prošlost, i odigrala je značajnu ulogu u obrazovanju, vaspitanju i kulturnom životu svih njenih korisnika i šire društvene zajednice. Centar za kulturu i sport „Pogled“ Han-Pijesak osnovan je aprila mjeseca 2001. godine. Centar raspolaže sa dva objekta izuzetne vrijednosti- kino dvoranom prilagođenom potrebama male scene, kapaciteta 250 mjesta i sportskom dvoranom prilagođenom za takmičenja u malim sportovima.
Vikipedija

   

 han pijesak1  han pijesak
 nekad
 han pijesak3  Han Pijesak
 sad

  


526px Milići grb.svg

Opština Milići locirana je u istočnom dijelu Bosne i Hercegovine u Republici Srpskoj . Proteže se na površini od 285 km 2 brdovitog terena, nadmorske visine od 250 do 1500 m . Umjerena klima, mnoštvo vodotokova, obilje zelenila i privrednih dobara , vrijedni i inventivni građani omogućili su da se opština svrsta u razvijene opštine u Republici Srpskoj . Lokacija na magistralnom putu Sarajevo – Beograd posebna je referensa za tranzitne aktivnosti .

Spada u srednje naseljene opštine sa oko 12.272 stanovnika koliko je imala po popisu 2013. godine .

O životu na ovim prostorima svjedoče jako prisutni stećci koji se nalaze na cijeloj teritoriji opštine . Iznad sela Gerovi postoje ostaci grada – tvrđave koji je, po predanju,polovinom petnaestog vijeka izgradila Jerina (Irina), Srpska despotica grčkog porijekla iz porodice Kantakuzena, žena despota Đurada Brankovića .

Turski putopisac Elvija Ćelebi opisuje ove prostore u periodu turske okupacije oko 1460. godine . Prespavavši u Novoj Kasabi, Ćelebi je zapisao : „To je divna i krasna kasaba na jednom dolovitom, prostranom i močvarnom terenu s baščama i vinogradima . Ima oko 170 kuća koje su u dobrom stanju .“

Opština Milici postojala je od 1945. godine u sastavu sreza Vlasenica . Teritorijalnom reorganizacijom Socijalističke republike Bosne i Hercegovine ukinuta je 1962. godine, da bi nakon izrade studije ekonomske opravdanosti, ponovo bila formirana 1992. godine.

Opštinsko središte Milići intenzivniji razvoj bilježi u poslednjih pedesetak godina . Prepoznatljivo po lokaciji na dvije rijeke, prvi privredni kapacitet iz oblasti prerade drveta, koristio je energiju rijeke Jadar .

Eksploatacija rude boksita odredila je da mjesto prvobitno liči na rudarsko naselje, a daljnim razvojem izgrađeni su svi potrebni sadržaji koji grad čine vrlo ugodnim za život.

Na opštini je kontinuirano rađena putna infrastruktura prema svim dijelovima opštine, a u poslednje vrijeme puno se radi na popravljanju kvaliteta putne mreže i otvaranju novih putnih pravaca .

Opština je organizovana u sedam mjesnih zajednica sa solidnom mrežom objekata u kojima se odvija lokalna samouprava .Opštinsko središte Milići locirano je u samom centru teritorije opštine što je posebna pogodnost za potrebe građana .

Mjesto je prepoznatljivo po infrastrukturi iz oblasti školstva , zdravstva , kulture, sporta, komunalnoj i privrednoj .

Milići su smješteni na dvije rijeke, Zelenom i Studenom jadru . Mjesto je prepoznatljivo po održavanju zelenih površina .

Stanovništvo opštine zaposleno je u rudarstvu, šumarstvu, drvnoj preradi i industriji ,komunalnim, trgovačkim, obrazovnim, zdravstvenim, kulturnim i državnim ustanovama na teritoriji opštine .

Postojanje nalazišta rude boksita , čija eksploatacija je posebno uticala na ubrzan razvoj mjesta i opštine u cjelini .

Značajne zalihe i eksploatacija nemetalnih sirovina, kao i eksploatacija šumskog bogatstva odredile su pravce razvoja privrede opštine .

Poljoprivredno zemljište na teritoriji opštine tipično je za razvoj stočarstva i voćarstva, što na ovom području ima značajnu tradiciju .

Obrazovanje na opštini Milići odvija se u predškolskoj ustanovi „Poletarac“, solidno izgrađenoj infrastrukturi osnovnih škola i modernom srednjoškolskom centru .

Dom zdravlja udovoljava potrebama građana, a reforma zdravstva doprinijeće još većem kvalitetu ove vrste usluga .

Kulturne i sportske potrebe odvijaju se u Domu rudara, kao centralnom objektu kulture i sportskom centru .

Zvanična prezentacija opštine Milići

milici nekad

 milici panorama

                                                                                 nekad                                                                                                              sad


Vlasenica.grb

Opština Vlasenica nalazi se u istočnom dijelu Bosne i Hercegovine. Pripada sarajevsko-zvorničkoj regiji, a geografski srednjem Podrinju, zalazeći i u oblast koja se zove Birač. Prostire se na 234 kvadratna kilometra, a to je 0,93 odsto površine Republike Srpske, odnosno 0,46 odsto teritorije Bosne i Hercegovine. Do 1995. opština je bila znatno veća - prostirala se na 532 kvadratna kilometra, ali su, poslije Dejtonskog sporazuma, izdvojena 54 naseljena mjesta i od njih formirana opština Milići. U vlaseničkoj opštini ostalo je 38 naselja organizovanih u 12 mjesnih zajednica - Vlasenica, Grabovica, Mišari, Cikote, Donji Zalukovik, Simići, Piskavice, Gornji Zalukovik, Bakići, Gradine, Cerska i Šadići.

 Na području opštine, magistralni put Beograd- Zvornik-Sarajevo račva se u dva pravca - ka jugu, preko Han Pijeska i Sokoca za Sarajevo i, zapadnije, preko Kladnja za Tuzlu i, takođe, za Sarajevo. Centar opštine udaljen je od Beograda 220, od Novog Sada 210, od Sarajeva 100, Banjaluke 240, od Zvornika 45, od Tuzle 70, a od autoputa Beograd-Zagreb 120 kilometara.
 Sjedište opštine – grad Vlasenica svojevremeno je pripadalo srednjovjekovnoj župi Birač koja se, u spisima sačuvanim u dubrovačkom arhivu, pominje 1244 godine, a pouzdano se zna da naselje Vlasenica postoji već od sredine XV vijeka, ali pod imenom Birač koje će zadržati do kraja XVIII stoljeća. Pretpostavlja se da je sadašnje ime grad dobio po travi vlasulji rasprostranjenoj u okolini. No, postoji i druga verzija, to jest da je ime nastalo po prvim stanovnicima - Vlasima.
 U neposrednom susjedstvu su opštine Han Pijesak, Milići, Šekovići, Zvornik i Kladanj.

Istorija

Vlasenica nekadaPrema pisanim izvorima, vlaseničkim prostorima prolazio je nekada rimski put Raguža - Sirmijum, to jest Dubrovnik - Sremska Mitrovica, a brojne nekropole, stećci, ostaci starih gradova, srednjovjekovnih puteva - materijalni su dokazi o naseljenosti ovog kraja u prošlosti.

 Lokaliteti pod nazivom "Crkvina" nalaze se u selima Vukšići i Gornji Zalukovik. Na desnoj obali Drinjače u Cikotama, na omanjem visu Rudištu, tragovi su starog rudarskog naselja, a nedaleko od tog mjesta, na Varošištu i Haništu - ostaci starih naselja. U vrijeme srednjovjekovne bosanske samostalnosti, kada je područje Vlasenice pripadalo župi Birač, čitav kraj bio je, uglavnom, u posjedu feudalnih porodica Pavlovića, Diničića, Zlatonosovića i Orlovića koji su u blizini današlje Vlasenice imali svoja utvrđenja i zamkove. Ostaci srednjovjekovnih utvrđenih gradova Komića i Podgradca (Veledina) nalaze se u Gornjem Zalukoviku i kod Tišče.

 Pod vlast Otomanske imperije, kao i ostali dijelovi Bosne, ovaj kraj je potpao sredinom XV vijeka kada današnja Vlasenica postaje veće naselje u kadiluku Knežina, a 1765. godine, kao važna raskrsnica, i sjedište ovog kadiluka. No, u to vrijeme kraj je bio rijetko naseljen čemu su doprinosila i česta haranja kuge.

 Septembra 1878. u Vlasenicu je ušla austrougarska vojska. Godinu dana kasnije, rekonstruisan je makadamski put Sarajevo - Sokolac - Han Pijesak - Vlasenica - Zvornik, a zatim su izgrađeni rezervoar za vodu i cjevovod od trešnjevog drveta, te postavljene česme. Pomenuti cjevovod zamijeljen je tek 1953. godine.
 Na osnovu zakona o crkvenoj i školskoj autonomiji iz 1905. godine, dobijeno je pravo na otvaranje škola i upotrebu ćiriličnog pisma, a ostao je podatak da je nešto kasnije - 1912. grad Vlasenica imao 1.962 stanovnika.
 U I svjetskom ratu, mnogo je ljudi iz ovog kraja mobilisano u austrougarsku vojsku. U okolini Vlasenice vođene su žestoke bitke između srpske i austrougarske vojske, a najveća od ljih 28. septembra 1914. u Kraljevoj gori posle koje se znatan broj ljudi priključio srpskoj vojsci. NJih osamdesetak učestvovalo je kasnije u proboju solunskog fronta i završnim operacijama protiv austrougarskog okupatora.
 Između dva svjetska rata, vlasenički kraj tavori u nemaštini. Haraju tifus, dizenterija i tuberkuloza. No, počilje da se formira građanski sloj čiju okosnicu čine zanatlije i trgovci, a značajnu ulogu u privrednom životu ima i Srpska banka osnovana 1930. godine. Vlasenica dobija i prvu bolnicu kojom je rukovodio doktor Bogdan Čabak.
 U II svjetskom ratu, Vlasenica je, kao i čitava Bosna, u sastavu Pavelićeve Nezavisne Države Hrvatske koja je I ovdje trag o svom postojalju ostavila mnogobrojnim zločinima. Na raskršću puteva, Vlasenica je više od 50 puta prelazila iz ruke u ruku zaraćenih strana.
 Poslije II svjetskog rata ostvaren je do tada nezapamćen privredni i društveni razvoj. Vremenom su nastala uspješna preduzeća - "Birač", fabrika "10. avgust", najveći izvoznik u sastavu "Šipada", rudnik "Boksit" koji je u jednom periodu imao tri i po hiljade zaposlenih, "Elastik", pozamanterijska firma, najjača tog tipa u tadašljoj Jugoslaviji, sa preko 800 zaposlenih, uglavnom žena, "Alpro", fabrika za preradu aluminijuma...
 Kraj sedamdesetih i početak osamdesetih godina prošlog vijeka period je procvata Vlasenice. Pored privrednih objekata izgrađeni su i mnogi značajni objekti društvenog standarda - dom kulture, pošta, robna kuća, savremena trafo-stanica, pekara. U to vrijeme, u Vlasenici nije bilo firme koja je poslovala sa gubitkom.
 Ratna dejstva u Bosni krajem prošlog vijeka nanijela su i Vlasenici teške ljudske i materijalne gubitke i vratile je više decenija unazad.

Prema popisu iz 1991. godine, opština Vlasenica imala je 33.780. stanovnika. Posle ratnih stradanja i  smanjenja teritorije do koga je došlo formiranjem posebne opštine Milići, broj stanovnika danas je znatno manji. Prema procjenama Zavoda za statistiku Republike Srpske, u vlaseničkoj opštini bilo je 2004. godine 20.437 žitelja, a njihov broj je i danas teško pouzdano utvrditi s obzirom na stalne fluktuacije i migracije raseljenih lica i povratnika. U Republici Srpskoj, naime, živi oko 420 hiljada izbeglica, što je gotovo trećina stanovništva, a stanje u opštini Vlasenica je još teže. Nepovoljni su i demografski trendovi - više je umrlih nego novorođenih.

U opštini je registrovano 1.714 zaposlenih i 1.497 nezaposlenih, uz još oko 800 prividno zaposlenih, to jest radnika koji ne primaju zarade i ne koriste ostala prava iz radnog odnosa. I tu je stanje znatno nepovoljnije nego u Republici Srpskoj i Bosni i Hercegovini.

U opštini postoji 48 malih i srednjih preduzeća od kojih je 13 akcionarskih društava, a 35 su društva ograničene odgovornosti. Veći dio akcionarskih društava je u procesu stečaja ili likvidacije. Stanje u zanatsko-preduzimač koj djelatnosti nešto je povoljnije, a privatni sektor, u kome je zaposleno 336 lica, u znaku je usitnjenosti, nepovezanosti i malog broja proizvodnih djelatnosti.

Kao pozitivni primjeri u privrednoj djelatnosti izdvajaju se "Alpro", firma za preradu aluminijuma, i Ski centar "Igrišta".

Turistička organizacija opštine Vlasenica

turorgVL

vlasenica

pdfMirko Barjaktarović - Vlasenica

crkvaVLASENICA1crkvaVLASENICA2crkvaVLASENICA3crkvaVLASENICA4crkvaVLASENICA5crkvaVLASENICA6crkvaVLASENICA7

             "Istočnik"1898                                                                                                                                                                                                                                                       


grb sekovici

Šekovićki kraj od Rimljana do naših dana rasjecali su važni putevi koji su povezivali područja istočno od Drine sa centralnom Bosnom.

Šekovići su dobili ime po jednom djelu stanovnika koji su iz Šekovine u Hercegovini naselili ove prostore krajem 17.vjeka. Sve do pred kraj 17.vijeka Šekovići su bili relativno gusto naseljeni, a tada su vojne pohare ili bolest prorijedile ili skoro uništile stare žitelje, a na mjesto njih su došli novi iz Hercegovine, koji čine i najveći dio današnjeg stanovništva.

Treba istaći da su početkom 17.vjeka Šekoviće napustili preci Ilije Birčanina, Hadži Milentija i Prote Matije Nenadovića, te da je zbog rodbinskih odnosa i drugih veza preko manastira bila jaka vojnička saradnja ovog kraja sa Srbijom u prvom srpskom ustanku. Ovdje treba istaći i činjenicu da je majka Ivana Groznog, Jelena Jakšić Glinska porijeklom iz Šekovića i da su zbog tih veza bili dobri odnosi između manastira Papraće i ruskog carskog dvora.

Manastiri Papraća i Lovnica u prošlosti su bili značajni centri pismenosti i slobode. Od 16.vjeka oni održavaju veze sa Rusijom, zatim manastirima u Poljskoj, Srbiji i Vlaškoj. Šekovići imaju posebno mjesto i u NOB-u i spadaju u prve ustaničke krajeve u Jugoslaviji. U Šekovićima su osnovane Prva birčanska brigada, Šesta istočnobosanska brigada i Prva pionirska divizija.

Prema pisanju Rudi Petovara Šekovići su 1943. godine postali vojnički, politički i kulturni centar čitave istočne Bosne i u njima se nalazilo najviše vojno i partijsko rukovodstvo za istočnu Bosnu. Šekovići su imali specifičnu poziciju i u poslednjim ratnim dešavanjima na prostorima bivše Jugoslavije i Bosne i Hercegovine u kojima je došlo do značajnih ljudskih i materijalnih gubitaka na području cijele opštine. Posebne istorijske vrijednosti koje treba naglasiti i koje mogu biti oslonac buduće turističke ponude su sledeće :

PERIN GRAD

nalazi se nizvodno niz Drinjaču desetak kilometara od Šekovića, sa lijeve strane Drinjače na završetku sela Kalabače. Od Šekovića do Kalabača je miran tok rijeke Drinjače, sa povremenim meandrima i okolnim aluvijalnim naplavinama koje su pretvorene u obradiva plodna polja. Nakon završetka ravničarskog dijela, dolazi nizvodno kod Perinja i Peringrada do naglog usijecanja toka i pravljenja duboko usječenog kanjona skoro do samog ulijevanja u rijeku Drinu. Na desnoj strani Drinjače je brdo Vis (764 m n.v), kupolastog oblika koje se naglo uzdiže , a nizvodno je brdo Paljevina (841 m n. v) i najveći brdo Udrič (1042 m n. v), a sa lijeve strane naspram pomenutih brda su nešto manja: Lemino brdo (613 m.n.v.), Kozjak 659 m.n.v.) i Sokolina (507 m.n.v.). Ako imamo u vidu činjenicu da je tok Drinjače na ovom dijelu usječen na oko 200 do 300 m n . v. i da se sva brda naglo uzdižu od toka rijeke, možemo zaključiti da je tu bio izražen vrlo jak erozioni rad vode.

Smatra se da su dijelom kanjona Drinjače vodili vrlo bitni srednjovjekovni putevi za Srebrenicu i Zvornik, pa je logično bilo sa stanovišta odbrane i kontrole puteva da se na ulazu u ovaj kanjon sagradi utvrđeni grad. I ovaj grad narod vezuje za Jerinu i njene građevine. Upisanim izvorima prvi put se pominje 1444.godine. Na dva stjenovita uzvišenja, koja se okomito izdižu iznad toka Drinjače, nalaze se ostaci zidina tvrđave, istina loše sačuvani , ali se jasno vidi da su tu postojala utvrđenja koja su imala kontrolu nad ulazom u kanjon. Sa tih kula pruža se vidik na mirni ravničarski uzvodni tok Drinjače i sa druge strane dalek vidik na usječeni kanjon nizvodno od Peringrada ka rijeci Drini. Da je ovo područje u kanjonu Drinjače bilo i drugim narodima interesantno govore i vrlo dobro očuvane nekropole bogumilskih stećaka u blizini tvrđave i lokalitet Crkvište gdje su vidni ostaci nekadašnje crkve. U blizini tvrđave uz sam tok rijeke Drinjače nalazi se izvor tople vode i u jednom dijelu toka ubetonirane velike željezne alke za koje su po legendi nekada vezivani brodovi. Zbog nepristupačnosti terena detaljnija ispitivanja izvora tople vode nisu vršena, ali svakako sa ostalim prirodnim motivima daje poseban značaj za ljubitelje netaknute prirore (planinare, alpiniste, ribolovce, splavare, lovce i dr.). Područje Peringrada i okoline nije u potpunosti arheološki ispitano, niti je valorizovano u turističkom smislu.

MANASTIRSKI KOMPLEKS LOVNICA

predstavlja turistički kompleks objedinjen na crkvenom zemljištu, a čine ga: manastir Lovnica, pećina Lovnica, izvor rijeke Lovnice, spomen vodenica, etnovodenica, spomen groblje iz ll svjetskog rata.

Manastir Lovnica po narodnom predanjuje je zadužbina kralja Dragutina koji je upravljao ovim prostorom od 1284. do 1321. godine.Podignut je na izvoru rijeke Lovnice. Manastir je dobio ime po rijeci Lovnici. Vjeruje se da je Manastir prvobitno bio sazidan nizvodno na desnoj strani rijekem Lovnice kod Lovničkog polja.

Pećina Lovnica nalazi se iznad samog manastira Lovnica i izvora rijeke Lovnice. U ulaznom dijelu je pećina oko 30 m2, a u produžetku su uski hodnici, nedovoljno ispitani.

Izvor rijeke Lovnice nalazi se ispod velike stijene koja ima morfološki izgled u obliku tektonskog ogledala gdje na najnižem djelu naprsnuća tog ogledala izbija izvor. Na samom izvoru je postavljen veliki, rezbareni drveni krst koji zajedno sa izvorom ima vjersko značenje.

Spomen-vodenica se nalazi u dijelu kompleksa manastira Lovnice, stotinjak metara nizvodno od izvora rijeke lovnice. U vodenici su u Drugom svjetskom ratu Nijemci spalili grupu djece, pa je u pomen na taj događaj izgrađena na tom mjestu današnja vodenica.

Vodenica i etnorestoran Studenac: U samom ulazu u kratku klisuru rijeke Lovnice nalazi se u izuztenom prirodnom ambijentu vodenica.

MANASTIR PAPRAĆA.

Nalazi se na izvoru rječice Spreče, ispod planine Borogovo u selu Papraća. Riječica Spreča sa uređenim koritom teče kroz samu crkvenu portu manastira Blagoveštenje, što sa lijepom okolinom čini ovo mjesto još privlačnijim za turiste i poklonike. Samo ime i manastira i sela Papraća, dolazi od biljke paprat, koje ima mnogo u ovom selu. Prema narodnom predanju manastir su podigli Nemanjići, što je i zapisano u Tronoškom i Pećkom rodoslovu. Manastir Papraća je zadužbina župana Vukana, najstarijeg sina Stefana Nemanje. Sadašnja crkva je velikih dimenzija, ima trikonhosnu osnovu, tri apside, skučen unutrašnji i prostran spoljni narteks. Ima visok tambur, oslonjen na četiri pilona, nosi kupolu od osam prozora.Na zidovima su samo manji fragmenti freskografski kvalitetnog živopisa, nastalog sredinom XV vijeka.

Zvanični sajt opštine Šekovići

Šekovići 1965g

 sekovici

                                                                            nekad                                                                sad


grb Zvornik.svg

Prostor na kome se danas nalazi Zvornik bio je pokriven ljudskim nastambama još od davnih vremena. O tome svjedoče i razni ostaci materijalne kulture. Prirodni i klimatski uslovi pružali su brojne pogodnosti za život ljudi na ovom prostoru: na jednoj strani otvorena plodna nizija, na drugoj planine bogate šumom, rudom i divljači, a na trećoj bistra i snažna rijeka, bogata ribom i pogodna za plovidbu.

Najstariji poznati stanovnici u zvorničkom kraju, prema istorijskim izvorima, bili su Skordisci, narod keltskog porijekla. Početkom prvog vijeka nove ere Balkansko poluostrvo ušlo je u sastav Rimske imperije, kada je uspostavljena i rimska vlast i na ovim prostorima. Dokazano je da su Skordisci prihvatili rimsku vlast i da su joj kasnije pomagali u gašenju ustanka što su ih vodili Iliri protiv rimskog okupatora. Teritorija Zvornika ležala je u rimsko doba na vrlo važnoj saobraćajnici koja je vezivala rimske rudnike u Srebrenici (Domaviji) sa važnim rimskim centrom Sirmijumom (Sremska Mitrovica) u kome je kovačnica novca, a izvjesno vrijeme i rezidencija careva. Ostaci ove rimske ceste uz Drinu nađeni su sjeverno od Bratunca, zatim kod Voljevice i najzad sjeverno od Zvornika između Branjeva i Šepka u dužini od tri kilometra. Rimski tragovi pokazuju da je kraj oko Zvornika bio gusto naseljen i da je rimskim utvrdama bio dobro zaštićen. Kako ovaj kraj nije dovoljno arheološki obrađen i istražen, nije još moguće odrediti rimski administrativni centar kojem je pripadao Zvornik sa okolinom niti da je na ovom prostoru postojalo naselje.

U doba velike seobe naroda u V i VI vijeku na ovim prostorima izmjenjuju se vlasti Zapadnog i Istočnog Rimskog Carstva. Po svoj prilici, slovenska plemena su došla u ove krajeve u drugoj polovini VI i prvoj polovini VII vijeka.

Istorija

Po doseljenju Slovena u ove krajeve ovde se izmjenjuju slovenski, franački,vizantijski i mađarki gospodari. Godine 1153. ove krajeve zauzimaju Mađari u borbi protiv Vizantije i drže ih sa prekidima sve do turskog doba. U međuvremenu spominju se vladari ovih krajeva Radoslav Mihajlović, neki Henrik, srpski kralj Dragutin, Đubašići, Stevan Kotromanić, kralj Tvrtko I, despot Đurađ Branković. Od 1389. godine zna se za porodicu Zlatonosovića, koja se često pominje u vezi sa Zvornikom, te se može sa dosta sigurnosti pretpostaviti da su oni u to vrijeme bili njegovi gospodari. Od Zlatonosovića pominju se vojvoda Vukmir i knez Vukašin. Za njihova života ovi krajevi često mijenjaju gospodare – Mađarsku, Bosnu, Srbiju. Godine 1432 – 1433. dolazi do sukoba između kralja Tvrtka II i Despota Đurđa. Đurđe potpomognut Zlatonosovićima izvojevao je pobjedu i zauzeo oblast Zlatonosovića od kada se naziva gospodarom Usore i Zvornika. Iz vremena držanja Zvornika od strane Despota Đurđa očuvalo se nekoliko legendi o „prokletoj Jerini“, njegovoj ženi, vizantijskoj princezi, koja nije bila omiljena u narodu, te je u predanju ostala kao zavodnica, ubica i zulumćar. Njoj se čak pripisuje i podizanje starog zvorničkog grada. Priča se da je Jerina gradeći zvornički grad naredila da se kamen za gradnju dovlači čak iz mejdana kod sela Vilčevića u brdu Rudniku (12 kilometara zračne linije od Zvornika) i da se kamen dodavao iz ruke u ruku od mejdana do grada. U sastavu Despotovine Zvornik će ostati do 1458. godine, kada ponovo ulazi u sastav bosanske države. Turci su ga, najvjerovatnije, zauzeli 1460. godine, istovremeno sa Srebrenicom i Usorom.

Zvornik se prvi put pominje u istoriji 1410. godine i to pod imenom Zvonik, a 1519. godine pod sadašnjim nazivom Zvornik. Zvornički stari grad (tvrđava) nastao je znatno ranije, vjerovatno u vrijeme kada se na Drini ustalila granica između Srbije i Bosne, tj. u drugoj polovini XIII ili na početku XIV vijeka. Podignut je na pogodnom mjestu gdje Drina polako izlazi u plodnu ravnicu i gdje su od davnina prolazilii ukrštali se važni putevi, od kojih je posebno važan onaj što je vodio od Dubrovnika i Vrh Bosne (preko Romanije i Drinjače) i dolinom Drine do njenog ušća pa dalje za Sirmijum (Sremsku Mitrovicu).

O davanju imena Zvonik (Zvornik) postoje tri verzije. Po prvoj verziji grad je mogao dobiti ime po nekom usamljenom zvoniku crkve, koja je stajala na mjestu današnjeg gradskog područja Gornjeg grada ili njegovoj blizini. Zvonik je morao biti viđen sa mnogo strana i iz veće daljine, te je tako služio okolnom stanovništvu kao objekat za orjentaciju. Po njemu je mjesto gdje se nalazio dobilo ime Zvonik, pa i grad koji je tu podignut. Kako su u to vrijeme sjeveroistočnu Bosnu držali Mađari (pa i kasnije) predpostavlja se da je crkva sa zvonikom podignuta krajem XII ili početkom XIII vijeka. Pod pritiskom patarena u prvoj polovini XIII vijeka predpostavlja se da je crkva porušena, a njen zvonik ostao da prkosi buri i vjetru i služi okolnom stanovništvu kao putokaz. Svakako je trebalo da prođe nekoliko decenija pa da se mjesto na kome je ostao prozove Zvonikom, a to bi nam poslužilo i kao podatak da pretpostavimo da je stari grad Zvornik podignut krajem XIII ili početkom XIV vijeka.

Po drugoj varijanti koju zastupa dr Desanka Kovačević Kojić grad je ime dobio po zvoniku franjevačkog samostana koji je podignut početkom XV vijeka u Zvorniku na Fetiji. Po trećoj varijanti Zvonik (Zvornik) je dobio ime po tome što teren na kome je podignut, kada se gleda sa druge obale Drine , ima oblik zvona.

Tačnih podataka o vremenu podizanja starog zvorničkog grada (Đurđevgrada) i njegovim graditeljima, kao što je rečeno, nema. Predpostavlja se da je podignut krajem XIII ili početkom XIV vijeka i da su ga podigli bosanski feudalci. Turci su ga znatno proširili i utvrdili. Poslije okupacije bosne i Hercegovine 1878. godine Austrougarska ga je obnovila i utvrdila kao pogranično mjesto prema Srbiji i njegove zidove prilagodila tadašnjem načinu ratovanja. Imao je važnost borbenog objekta sve do 1918. godine. U periodu između dva rata, do 1934. godine, u Donjem gradu bila je artiljerija bivše jugoslovenske vojske, kada je konačno napušten i prepušten zubu vremena. U drugom svjetskom ratu ponovo je dobio određenu ulogu kao utvrđenje okupatora i njegovih saradnika.

Stari zvornički grad (Đurđevgrad) činio je jednu cjelinu iako su se u njemu razlikovala tri djela: Gornji, Srednji i Donji grad. Gornji grad se nalazio na platou brda što ima oblik zvona, odnosno iznad njegovih hridina, Donji pored Drine i puta koji vodi pored nje, a prostor između Donjeg i Gornjeg grada počevši od Starog dvorca (Velika kula) pa dole do litica Donjeg grada je Srednji grad. Početkom vijeka ispod zvorničke tvrđave (van zidina starog grada) formiralo se i podgrađe Podvoznik (današnji Zvornik) koji je najveći uspon u srednjem vijeku (u predturskom periodu) imao u prvoj polovini 15. vijeka. Podgrađe Zvornika bila je tada poznata varoš, sa preko 2000 stanovnika i ubrajao se u gradove srednje veličine u Evropi, koji su prema savremenoj kategorizaciji brojali između 2000 i 10000 stanovnika. U Zvorniku i Visokom su se u prvoj polovini 15. vijeka razvile najjače dubrovačke naseobine (kolonije) na području srednjovekovne Bosne, koje su povoljno uticale na njihovo privredno aktiviranje. Ova dva grada bila su tada i najveći centri trgovine u Bosni. Prvenstveno je Srebrenica i blizina njenog rudnika povoljno uticala na okupljanje Dubrovčana u Zvorniku, prije svega njihovih trgovaca i zanatlija, kojih je najviše u Zvorniku bilo 1425. godine (238). Usponu Zvornika doprinio je i njegov povoljan položajna raskrsnici važnijih puteva za Srbiju, Mađarsku i Bosnu, te je on uistinu postao polazna tačka za trgovinu i važno trgovinsko središte današnjeg Podrinja.

Dubrovačka naseobina u Zvorniku bila je od 1415. do 1432. godine. U ovom periodu podignuta je i franjevačka crkva u Zvorniku (na Fetiji) koja se prvi put pominje u dubrovačkim izvorima 1423. godine, i to je do sada najranija pouzdana vijest o njenom postojanju.

Osvajanjem Despotovine (1459.) isti turski komandanti nastavili su operacije i s lijeve strane drine, u Bosni. Tako su zvorničko i srebreničko područje, kao i Usora, potpali pod tursku vlast, najvjerovatnije, početkom 1460. godine, i biće u sastavu turske carevine više od četiri vijeka (1460-1878). U osvojenim krajevima turci su formirali veće administrativno-političke i vojne jedinice koje su se zvale sandžaci. Na teritoriji nekadašnje bosanske države nakon njenog osvajanja formirali su tri sandžaka: bosanski (1463.), hercegovački (1470.) i zvornički (1480.) godine. Po dolasku u Zvornik, Turci su udarili temelje utvrđenju pored Drine obalskim bedemima i baterijama da zatvore svaki prilaz tim pravcem od vod, to je približno današnja njegova osnova. Istovremeno proširen je i učvršćen Gornji grad u kome je Mehmed II Osvajač po osvajanju Zvornika podigao džamiju, koja je nazvana njegovim imenom. Tu su odmah podignute stambene zgrade za posadu i predstavnike vlasti, jer je oko sultanove džamije nastala i prva stambena četvrt, najstarija mahala u Zvorniku, koju pominju turski popisi, nazvana po imenu navedene džamije. Ona se vremenom proširila i na prostanu zaravan uz kapiju tvrđave. Kada su turci došli u Zvornik, kao što je rečeno, zatekli su razvijeno naselje sa dosta prometnim trgom, koje se nije direktno naslanjalo na tvrđavu, nego se nalazilo znatno niže, tamo gdje su se sastajala dva stara puta – jedan što je išao od pravca Vrhbosne preko današnjih Šekovića i Papraće, pa kroz sadašnje selo Kula Grad, kraj samog Gornjeg grada, i spuštao se prema Drini, gdje je (kod današnje robne kuće i spomenika palim borcima) izlazilo na put što je vodio lijevom obalom Drine prema Savi (naj put je danas rekonstruisan i izgrađena je moderna pješačka staza koja spaja centar grada sa Đurđevgradom). Na ovom širem prostoru kao i na širem prostoru današnje Fetije nalazilo se podgrađe Zvornika (Podzvonik), odnosno hrišćanska varoš, čiji su stanovnici bili, uglavnom, katolici.

Poslije mohačke bitke i propasti Ugarske (1526.) primjetno je stalno pomijeranje katoličkog stanovništva prema sjeveru u područja s jačom katoličkom bazom, tako da je u zvorničkom podgrađu počeo rapidno da opada broj starog stanovništva. Smanjenjem i nestankom katoličkog stanovništva Zvornik su napustili i franjevci, pa je i Crkva svete Marije prestala sa radom (najvjerovatnije 1539. godine). Uporedo s tim u zvorničkoj okolini se nastanjivalo stanovništvo vlaškog porijekla. U turskom periodu Zvornik je značajan zanatski i trgovački centar. Jako je razvijen saobraćaj ladama niz Drinu i skelom preko Drine. Godine 1533. ima nešto više od 580 domaćinstava, bez onih koja su pripadala organima vlasti i vojnom staležu. U Zvorniku je ove godine zabilježeno preko 25 različitih zanata, i to: tabaci (štavljači kože), obućari, sarači, čizmadžije, čurčije, papudžije, nanuldžije, krojači, kapari, klinčari, kalajdžije, svjećari, dunđeri, pekari, halvadžije, baradžije, mesari, potkovači, kovači, samardžije, klesari, berberi, kazandžije i drugi. Zvornik je u ovo vrijeme predstavljao najveće gradsko naselje u istoimenom sandžaku. Interesantno je napomenuti da je i u predturskom i turskom periodu u Zvorniku i okolini bilo jako razvijeno vinogradarstvo i da je grožđe predstavljalo osnovno voće u gradu. Jedan veliki broj zanatlija i trgovaca bavio se i zemljoradnjom. U turskom periou zvornička tvrđava bila je jedna od najvećih i najutvrđenijih srednjovekovnih gradova u Bosni.

Godine 1878. tursku vlast zamijenila je austrougarska. U doba austrougarske vladavine (1878 - 1918) Zvornik je takođe razvijenije mjesto. On je kotarsko (sresko) središte sa razvijenim zanatstvom i trgovinom. Tadašnjem zvorničkom srezu, pored sadašnjeg područja opštine Zvornik, pripada je i područje današnje opštine Kalesija, Sapna, Teočak kao i djelovi sadašnjih opština Ugljevik (Tavna), Lopare (Tobut i Priboj) i Bijeljina (Glavičice). U cilju obezbeđenja koliko-toliko pismenih radnika i predradnika, kao i školovanja djece svojih činovnika, Austrija je u Bosni i Hercegovini otvarala svjetovne osnovne škole po uzoru na evropske. Tako je u Zvorniku 1886. godine došlo do otvaranja narodne (državne) osnovne škole. Izgrađeni su makadamski putevi za Sarajevo, Srebrenicu, Tuzlu i Bijeljinu, koji su dugo godina i poslije drugog svjetskog rata bili u upotrebi. Posebno se prodor Austrije u BiH osjetio u Zvorniku u oblasti arhitekture i građevinarstva. Nasuprot starim upravnim zgradama orijentalnog stila iz turskog perioda uskih prozorčića i malo svjetla, podižu se nove velike građevine koje su svojom monumentalnošću trebale da predstave novi režim i istaknu njegovu snagu. Sadašnja zgrada Skupštine opštine, Biblioteka i muzejska zbirka (Oficirski dom tj. Kasina), vojna bolnica na Fetiji (koja se više ne koristi), žandarmerijska stanica, bivša zgrada osnovne škole u Beksuji, pošta (sada poslovne prostorije „Bobar banke“ u centru grada), samo su neki od većih objekata podignutih u Zvorniku za vrijeme Austrougraske.

Iz popisa stanovništva iz 1910. godine vidi se da je grad Zvornik te godine imao 732 kuće i 3688 stanovnika. Za vrijeme austrougarske vladavine od kulturno-prosvjetnih i sportskih ustanova i organizacija bile su u Zvorniku dvije osnovne škole (srpska i državna/narodna), Sokolsko društvo „Srpski soko“, Srpska narodna čitaonica, medresa i ruždija (viši stupanj muslimanskih vjerskih škola), kao i nekoliko mekteba za osnovnu vjersku pouku muslimanske djece.

Početkom ovog vijeka u Zvorniku je postojala i pozorišna amaterska grapa, koja je priređivala kraće dramske prikaze, uglavnom jednočinke i dramatizovane narodne pjesme. Za vrijeme austrougarske u Zvorniku su osnovana kulturno-prosvjetna društva „Prosvjeta“, „Gajret“ i „Napredak“.

Za vrijeme Kraljevine Jugoslavije (1918 - 1941) Zvornik je središte sreza, koji se prostirao u granicama gotovo neizmjenjenim iz vremena austrougarske vladavine. Od 1929. pripadao je Drinskoj banovini sa sjedištem u Sarajevu. Stalno se nalazio u sastavu okruga tuzlanskog, odnosno tuzlanske oblasti. Imao je deset opština. Većina stanovnika u Srezu bavila se zemljoradnjom, stočarstvom i voćarstvom. Radnika je bilo vrlo malo. Oni su radili, uglavnom, kao najamna radna snaga na različitim radovima u Zvorniku, bavili se splavarenjem ili povremeno sječom šume i radom u kamenolomima. U samom gradu po klasnom sastavu pored zanatlija i trgovaca bilo je i nešto službenika i zemljoradnika koji su posjedovali veće površine zemlje i izdavali je pod najam ili je obrađivali uz najamnu radnu snagu. Kako je za vrijeme stare Jugoslavije glavno zanimanje stanovništva u srezu bilo zemljoradnja, većina zanata u gradu je bila vezana za poljoprivredu, pa su dominirali zanati kao što su kovački, kolarski, potkivački, obućarski, opančarski, pekarski, čurčijski, abadžijski, terzijskki, kazandžijski, kujundžijski, mesarski, poslastičarski.

Godine 1940. bilo je u zvorničkom srezu 180 zanatskih radnji u kojima je radilo 336 zanatlija.

Zvornik je i u ovom periodu veoma značajno trgovačko mjesto. Većina zanatskih itrgovačkih radnji (dućana) bile su na starinski način uređene, ali je bilo i nekoliko radnji koje su bile uređene po evropskom stilu. Saobraćaj i prenos robe obavljao se, uglavnom, konjskom zapregom, nešto kasnije i motornim vozilima, a sa bližom okolinom poznatim bosanskim konjićima (samaricama). Bila je veoma razvijena i trgovina drvnom građom i mršavim svinjama. Lađama, „zvornikušama“ izvozila se niz Drinu drvena građa, koža, šljive, jabuke, orasi, a samaricama u pasivne susjedne srezove kukuruz. Poznati su bili zvornički vašari – prvi na Ilindan (2. avgusta) i drugi na Petkovaču (27. oktobra).

Zvornik je, kao u ranijim periodima, raskrsnica državnih puteva za Bijeljinu, Tuzlu, Srebrenicu, Sarajevo, a preko mosta na Drini (podignut 1929.) za Šabac, Valjevo-Beograd i za Užice. Iz Zvornika je polazilo pet autobuskih linija. Imao je pet konačišta (hanova) i jedan hotel („Beograd„). Nije imao ni jedan industrijski objekat, čak ni mlin ili strugaru. Do 1934. godine u Zvorniku je bio i vojni garnizon bivše jugoslovenske vojske, koji je bio smješten u napuštenim objektima austrougarske vojske.

Prema popisu iz 1931. godine u srezu zvorničkom bilo je 47.326 stanovnika. Grad Zvornik je imao tada 3.487 stanovnika.

Pred početak II svjetskog rata u gradu je bio gotovo isti broj stanovnika kao 1931.godine (oko 3500). Zvornik je tada imao električno osvjetljenje, poštu, telefon, telegraf, finansijsku upravu, bolnicu, sreski kao i šerijatski sud, medresu, pravoslavnu crkvu, šest džamija i sinagogu. Na području sreza Zvornik radilo je tada 11 narodnih osnovnih škola, Građanska škola trgovačkog smjera (radi od 1920. godine), Muška zanatska (šegrtska) škola i Ženska stručna škola. Od javnih građanskih objekata između dva svjetska rata podignuti su u gradu željezni most na Drini i bolnica na Fetiji.

Osnovne škole, pored škole u gradu, radile su se još u Kozluku, Tršiću, Skočiću, Branjevu, Šepku, Drinjači, Liješnju i Rastošnici.

Evidentirano je da Zvornik 1936. godine imao dvije biblioteke – biblioteku Sokolskog društva „Soko“ sa 508 kniga i biblioteku Narodne čitaonice „Sloga“ sa 170 knjiga, dok je na području sreza radilo tada još 6 knjižnica u selima. U srezu Zvornik tada je postojalo 12 raznih društvenih organizacija, od kojih su najmasovnije bile: Sokolsko društvo „Soko“, Odbor Crvenog krsta, Udruženje dobrovoljaca i Lovačko udruženje. Zna se da su u gradu u ovo vrijeme postojala i dva fudbalska kluba – „Zmaj od Noćaja“ i „Sloga“.

Od zdravstvenih ustanova u srezu zvorničkom u godinama nakon stvaranja Kraljevine SHS postojala je u Zvorniku samo jedna ambulanta, jedna apoteka, jedan sreski ljekar i apotekar.

Politički život na području sreza između dva rata bio je vrlo intenzivan. Na teritoriji sreza djelovale su one političke građanske stranke koje su imale uticaja u najvećem djelu zemlje. Do 1929. godine bile su to Radikalna i Demokratska stranka, Jugoslovenska muslimanska organizacija i Savez zemljoradnika. Najviše glasova na svim izborima imali su kandidati Radikalne stranke i JMO. U periodu od 1936. do 1941. godine u srezu je najveći uticaj imala Jugoslovenska radikalna zajednica (JRZ) koju su sačinjavali pripadnici Narodne radikalne stranke, Slovenačke ljudske stranke i JMO.

U periodu između dva svjetska rata gradonačelnici zvorničke opštine bili su: Đorđo Vidaković, Hakija Krdžalić, Džemal-efendija Hulusić i Stanko Nikolić. Stanko Nikolić je funkciju gradonačelnika obavljao od 1933. do 1941. godine. U aprilskom ratu 1941. godine i Zvornik je bombardovan od njemačke avijacije. Povlačeći se pred Nijemcima iz Beograda, kralj i vlada su tada prošli kroz Zvornik, zadržavaju se u njemu jedan dan, nakon čega je bivša jugoslovenska vojska srušila željezni most na Drini.

Iako je Zvornik u toku većeg dijela rata bio jako neprijateljsko uporište i njegovi prilazi (Stari grad, Mlađevac, Zmajevac i Vratolomac) bili obezbjeđeni rovovima, bodljikavom žicom i drugim utvrdama sa jakim posadama, jedinice Narodnooslobodilačke vojske oslobađale su ga sedam puta. Bataljoni Prve proleterske i Prve i Druge vojvođanske brigade oslobodile su ga prvi put 5. jula 1943. godine.

U borbama za prvo oslobođenje Zvornika poginuo je 71 partizanski borac, a među njima i narodni heroj Filip Kljajić Fićo, komesar Prve proleterske divizije. Zvornik je konačno oslobođen od neprijatelja 19. februara 1945. godine od kada se u gradu i šire formiraju organi narodne vlasti. U toku rata gotovo da se nije odvijao nikakav kulturno-zabavni i sportski život u gradu. Osnovne škole u srezu nisu radile, osim u Zvorniku i Kozluku, i to s prekidima, dok je Građanska škola prestala sa radom još u aprilu 1941. godine.

Po oslobođenju zemlje (1945.), u novoj Jugoslaviji, u Zvorniku je opet sjedište zvorničkog sreza, čija je teritorija ostala, uglavnom, u istim granicama koje je imao ovaj srez za vrijeme Austrogarske i Kraljevine Jugoslavije. Već u martu 1945. godine formiran je Narodni odbor sreza Zvornik. Njegov prvi predsjednik bio je Veljko Andrić. Na teritoriji sreza formirano je tada 16 mjesnih narodnih odbora: Zvornik, Roćević, Pilica, Čelopek, Kozluk, Grbavci, Sapna, Petkovci, Snagovo, Drinjača, Kamenica, Caparde, Osmaci, Memići, Kalesija i Međaš. Prvi predsjednik MNO Zvornik bio je Nikola Manojlović, a sekretar Drago Blagojević. Prema popisu stanovništva 1953. zvornički srez je imao 53.539, a grad (sa Divičom) 5.197 stanovnika.

Uvođenjem novog komunalnog sistema u ljeto 1955. godine dolazi do proširenja zvorničkog sreza. Ukinuti su tada srebrenički i vlasenički srez i pripojeni zvorničkom, tako da je područje novog zvorničkog sreza u periodu od 1955. do 1958. godine obuhvatalo teritoriju sadašnjih opština Vlasenica, Šekovići, Han-Pijesak, Srebrenica, Bratunac, Kalesija, Osmaci, Sapna i Zvornik. Predsjednik sreskog narodnog odbora Zvornik u ovom periodu bio je Nikola Andrić. U ljeto 1958. godine ugašen je zvornički srez i priključen tuzlanskom, koji je obuhvatao cijelo područje sjeveroistočne Bosne. 1962. godine u administrativnom smislu je formirano sadašnje područje opštine Zvornik, čija površina iznosi 500 km 2.

Kao što je ranije rečeno stanovništvo na selu u zvorničkom srezu u predratnom periodu bavilo se zemljoradnjom, a u gradu, uglavnom, trgovinom, zanatstvom i ugostiteljstvom, pa su ove djelatnosti zauzimale najvažnije mjesto u privredi ovog sreza. Razumljivo je bilo što su i u poslijeratnom periodu, u izmjenjenim društveno-političkim uslovima, sve do šezdesetih godina, ove privredne grane predstavljale osnovu zvorničke privrede, jer na području opštine u ovo vrijeme nije bilo industrijskih kapaciteta. Tek 1956. godine formirano je preduzeće za proizvodnju građevinskih materijala „Novi izvor“, koje je proizvodilo crijep, ciglu, betonske elemente, mermerne blokove, kamen krečnjak, kvarcni pijesak, kamen tucanik, kalcijum karbonat, serpentin i druge proizvode koji su plasirani na domaćem i stranom tržištu.

Poznato je da su u Zvorniku 1956. godine iz oblasti privrede djelovala ova preduzeća: Stolarsko „Mladost“, ugostiteljsko „Majevica, prehrambeno „Žitopromet“, za proizvodnju građevinskog materijala „Novi izvor“, autotransportno „Autotransport“, za eksploataciju šuma „Jelica“, građevinsko „Graditelj“, krojačko „Ukus“, zatim trgovačka preduzeća „Zadružni magazin“, Poslovni savez „Duvan“, „Prvi maj“, „Uzor“ i „Tehnometal“, te Obućarska i Brijačka zadruga.

Na području sadašnje opštine Zvornik u ovoj godini postojalo je i sedamzvornik1 zemljoradničkih zadruga: u Zvorniku, Grbavcima, Roćeviću, Kozluku, Pilici, Šetićima i Drinjači. One su se, pored poljoprivredom bavile i trgovinom. U sastavu preduzeća „Novi izvor“, osnovanog 1956. godine, izgrađena je 1957. godine u Karakaju moderna ciglana sa sušnim prostorom. Podizanjem ove ciglane nikao je i prvi indistrijski dimnjak na području opštine Zvornik. Drugi industrijski objekat u Opštini je Fabrika šperploče, čija je izgradnja počela 1960. a završena 1962. godine kada je pustena u probnu proizvodnju. Fabrika je locirana takođe, u Karakaju u neposrednoj blizini Ciglane tako da je počela koncentracija industrije na jednom mjestu, van grada. Fabrika šperploče proizvodila je parket, šperploču, furnir, ambalažu, bačve i savijene dijelove namještaja. Izgradnjom ova dva privredna objekta počeo je proces industrijalizacije u Opštini, od kada su i ulaganja u ovu privrednu oblast znatno veća u odnosu na ranije periode. 70-ih i 80-ih nastaje dinamičniji razvoj zvorničke privrede, tako da su u ovom periodu ostvarene veoma visoke prosječne stope godišnjeg rasta društvenog proizvoda, što je zvorničku opštinu izvelo iz kruga nerazvijenih. Najznačajniji privredni kapaciteti podignuti u ovom periodu ili nastali od nekadašnjih zanatskih preduzeća i zadruga su: Fabrika obuće „Standard“, Fabrika odijela „Alhos“, Vezionica, RO „Novi izvor“, fabrika gumenih proizvoda „Fagum“, transportno preduzeće „Drina-trans“, preduzeća iz oblasti drvne industrije: Fabrika šperploča, „Furniri“, „Bratstvo“ i „Energoremont“; RO za metalsko montažne i instalaterske radove „Univerzal“, Građevinsko preduzeće „Inženjering“ ; RO iz oblasti poljoprivrede i trgovine „Agroprom“, Fabrika mineralne vode i sokova „Vitinka“ Kozluk, Fabrika glinice „Birač“ (kapaciteta 600.000 tona, među najvećim u Evropi, zapošljava oko 2500 radnika) itd. Većina privrednih subjekata organizaciono je vezana za velike sisteme kao što su Energoinvest, Šipad, UPI i dr. Prema podacima uprave prihoda SO Zvornik u 1990. godini radile su 544 privatne radnje od kojih je 88 ugostiteljskih i 50 trgovačkih (bez autoprevoznika i taksista kojih je bilo 275). U toku 1946. i 1947. godine Zvornik dobija prve ustanove iz oblasti kulture i prva kulturno-umjetnička društva. U junu 1946. godine otpočela je sa radom Narodna biblioteka, jula 1947. godine bioskop „Drina“ a 1947. godine osnovano je KUD „Svetozar Vuković - Žarko“ u Zvorniku i KPD „Bratstvo i jedinstvo“ u Kozluku. Deset godina poslije rata (1955) u Zvorniku je počeo izlaziti „Glas sa Drine“, kao organ SSRN tadašnjeg sreza Zvornik, a ugasio se krajem 1958. godine, da bi ponovo počeo izlaziti 1969. godine kao glasilo SSRN zvorničke opštine. U okviru priprema za Prvi bosanskohercegovački sabor kulture u Zvorniku je 18. marta 1974. godine pokrenut list mladih za društvena pitanja, kulturu i umjetnost „Sazvorja“. Godine 1960. osnovan je i Narodni univerzitet, kao ustanova za kulturno-obrazovno prosvjećivanje. Odmah poslije rata aktiviran je rad zvorničke bolnice, a nešto kasnije i apoteke u gradu. U avgustu 1945. godine osnovan je Fudbalski klub „Drina“, a iste godine, samo nešto kasnije, i Fiskulturno društvo „Drina“, koje je u svom sastavu, pored fudbalske imalo odbojkašku i šah sekciju. Osnovno obrazovanje se odvijalo u devet osmorazrednih osnovnih škola i jednoj specijalnoj osnovnoj školi i 28 područnih četverorazrednih škola sa preko 12000 učenika i 400 nastavnika. U usmjerenom obrazovanju djelovali su Srednjoškolski i Tehnički školski centar. Zvornik u tom periodu ima i Školu za osnovno muzičko obrazovanje (radi od 1957. godine), zatim Dječije zabavište (od 1964.), Dom za socijalno nezbrinutu djecu u Vitiničkom Kiseljaku (radi od 1977.) i Centar za socijani rad.

Godine 1981. opština Zvornik imala je 73.845 stanovnika. Sam grad imao je te godine 12.147 žitelja.

Zvanični sajt opštine Zvornik

zvornik1901dn9 nekad zvornik19023456134bf 
 zvornik sl5sad  Zvornik

zvornik1 golub1902zvornik2 golub1902

"Golub" 1902.


Grb Osmaci

Osmaci su opština u istočnom dijelu Republike Srpske, BiH. Sjedište opštine se nalazi u naseljenom mjestu Osmaci. Prema preliminarnim podacima popisa stanovništva 2013. godine, u opštini Osmaci ukupno je popisano 6.172 lica

Opština Osmaci predstavlja jednu od najmlađih opština u Republici Srpskoj i Bosni i Hercegovini. Opština Osmaci sa sadašnjim aministrativnim kapacitetima nastala je 1992. godine od dijela predratne opštine Kalesija.

Osmaci kao naseljeno mjesto prvi put se spominju početkom HVIII vjeka, tačnije 1717. godine kao mjesto na kom su u okviru Bečkog rata vođene bitke između austrijske i turske vojske.

Po prvom austrijskom popisu od 1879. godine, mjesto Osmaci se prvi put spominje kao Osmak u okviru opštine Osmak, kotar Vlasenica.

Po narednom popisu od 01.05.1885. godine opštini Osmak pripadala su naseljena mjesta Osmak, Kakanj, Mramorak, Podborogovo (dio naselja).

Tokom 1953. godine na području Osmaka bilo je sjedište Narodnog odbora opštine Osmaci, a 1955. godine dolazi do prelaska u sastav opštine Memići, da bi od 1958 -1992. godine bila u sastavu opštine Kalesija.

 Osmaci Kalesija BiH


grb Srebrenica

Srebrenica, zajedno sa područjem Osat, zahvata središnje rubno područje istočnog dijela Republike Srpske. Jednim dijelom istočni i cijeli južni dio opštine leži u zavoju Drine i predstavlja sastavi dio šireg, veoma živopisnog geografskog mozaika Podrinja. Geografski, teritorija opštine, ukupne površine 533,4 km², omeđena je susjednim opštinama: sa juga Rogaticom, sa zapada Vlasenicom i Milićima, a sa sjevera Bratuncem. Njen istočni dio silazi na Drinu, koja je, istovremeno, i granica sa Republikom Srbijom. Urbano područje grada Srebrenice prostire se na sjevernim padinama površi Zeleni Jadar, oko uske dolinske ravni Crvene rijeke i Ćićevačkog potoka, sastavnica Križevice. Srebrenica leži na 360 m nadmorske visine. Grad se razvija prema sjevernoj osi otvorene dolinske ravni, na presjeku koordinata 43º 59' SGŠ i 19º 26' IGD

U neposrednoj blizini Srebrenice nalazi se rimski lokalitet Domavija.

Antički lokalitet Domavija nalazi se u neposrednoj blizini manastira Sase kod Srebrenice, u Republici Srpskoj, Bosni i Hercegovini.

Ovaj lokalitet je ostatak rimske naseobina Domavija (Momavium). Sudeći po kopiji jedne rimske geografske karte iz III vijeka, cio ovaj kraj oko Srebrenice se nazivao Argentaria, što bi, slobodno prevedeno, moglo da znači Srebrenica. Argentaria je, možda drugi dio punog izraza: metalna argentaria - srebreni rudnici, rudnici centra. Riječ Domavia nije međutim latinskog porijekla, već vjerovatno keltskog, što ukazuje da je ovo naselje postojalo i prije Rimljana. Svoj puni procvat Domavia je doživjela u III vijeku. Srušili su je Avari i Sloveni prilikom svojih mnogobrojnih upada na Balkan u VI vijeku, možda 582, kada su srušili i Sirmijum, a možda posle smrti cara Mavrikija (602 godine), koji je je bio preduzeo poslednju vojnu ekspediciju protiv Slovena.

Mozaici antičkog lokaliteta Domavija spadaju među najkasnije nalaze mozaika klasične epohe u Bosni i Hercegovini. Pored toga ovdje su pronađeni i ostaci velike javne banje i zgrada opštine tj. kurija. Mozaici su nađeni na ostacima zidova banje za koje se prema sačuvanim istorijskim podacima smatra da je postojala već 220. godine i da je bila u upotrebi do IV vijeka. Bile su to moderne terme sa podijeljenim muško-ženskim odjeljenjem i po ugledu na pompejske terme.

Drugi mozaik u Domaviji je ornamentalnog karaktera i sastoji se od bogatog okvira prepleta raznobojnih kvadrata i rombova unutar kojeg je kvadratno polje sa mrežom rombova i sitnih kvadratnih polja, a u njima su svastike, ukrštene dijagonale, čvorovi, šah polja, četvoropisne rozete i drugi raznovrsni geometrijski motivi. Mozaici u Sasama datiraju iz 4 vijeka.

U apsidi zgrade-kurije i u ostacima kupališta u antičkoj Domaviji pronađeni su i fragmenti fresko-ukrasa, uglavnom slikane imitacije raznobojnog mermera. Na tom lokalitetu sačuvan je i veći broj fragmenata štukoukrasa sa vegetabilnim motivima i profilacijom, kao i komadi profilisanih kamenih vijenaca i ukrasnih mermernih ploča na kojima su isklesani motivi palmeta ili niske bisera (Ševo, 2002.).

Srebrenica se spominje od druge polovine 14. veka kao važno rudarsko mjesto, koje je dobilo ime po rudnicima srebra.

Ugarski kralj Žigmund Luksemburški je nakon rata protiv Bosne, iz njenog sastava izdvojio Srebrenicu i poklonio je srpskom despotu Stefanu Lazareviću 1411. godine.Stefan Lazarević je svoju vladavinu u toj oblasti započeo jednim teškim činom. Kad su se u rudniku Srebrenici pobunili rudari, naredio je da se kolovođe kazne stavljanjem usijanih belutaka pod kolena, i tako zauvek ostanu osakaćeni. U starom ćirilskom srpskom dokumentu koji opisuje kako je Srebrenica osvojena od Bosne, za njezine stanovnike se kaže: "Se že vsi jeresi bogomilskie sut".

U srednjem vijeku je promenilo više gospodara dok nije potpala pod Turke u 16. veku.

Vojska Kraljevine Srbije je zauzela Srebrenicu od Austrougarske 18. septembra 1914. Godine

Za vrijeme Drugog svjetskog rata u Srebrenici je masovno postradalo srpsko stanovništvo. Od Srba koji su živjeli u Srebrenici, ostala je živa samo jedna djevojčica

U periodu od 1992. do 1995. godine kontrolu nad gradom su imale i srpske i bošnjačke naoružane formacije koje su ignorisale rezoluciju 824 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija od 6. maja 1993. u kojoj se Srebrenica proglašava demilitarizovanom zonom pod zaštitom Ujedinjenih nacija. Velika količina oružja, međusobno nepoverenje i netrpeljivost dovodila je do stalnih odmazdi nad civilnim stanovništvom koje je bilo izloženo ubistvima i progonima uglavnom po nacionalnoj osnovi. Muslimansko stanovništvo 19. aprila 1992. godine je predalo oružje, a grad je stavljen pod kontrolu Republike Srpske.

Dijelovi teksta preuzeti sa Vikipedije

pdfSrebrenica kroz vijekove (feljton)

srebrenica0  srebrenica grad 

srebrenica1srebrenica2srebrenica3srebrenica4

"Politika" 1936.

 


 

 grb bratunac

Bratunac je naseljeno mjesto i sjedište istoimene opštine u istočnom dijelu Republike Srpske, BiH.

Na popisu stanovništva 2013. godine, Bratunac je prema podacima Republičkog zavoda za statistiku Republike Srpske imao 7.530 stanovnika, a prema podacima Agencije za statistiku Bosne i Hercegovine 8.359 stanovnika
Obuhvata područje od 855 hektara. Sam grad leži na početku prostrane doline, okružen rijekom Drinom i zelenim brdima sa velikim šumskim prostranstvom, a nalazi se u sjeverno-istočnoj Republici Srpskoj. Nadmorska visina Bratunca je 189 m.

Geografski nazivi na na području opštine Bratunac su većinom praslovenskog i slovenskog porijekla. Međutim, veliki broj njih je pretrpio promjene u fiksalnofonetske prirode. Geografski nazivi u Vratuncu nastaju prema prezimenima porodica, pripadnošću etničkim grupama, riječnim tokovima, biljakma i životinjama, prema naseljima. Mnogi geografski nazivi imaju podlogu u narodnim predanjima o tome kako su nastala a što se podudara u jezičkim objašnjavanjem pojmova i većini slučajeva sa istorijskim i fizičko-geografskim činjenicama

Najveći vodotok na području opštine Bratunac je rijeka Drina. Drugi relativno veći tokovi na području opštine Bratunac su: Drinjača, Кriževica, Glogovska (Glogovačka) rijeka. Manji riječni tokovi na području opštine Bratunac su: Jagodnja, Pobrđska rijeka, Žutica, Slapaška rijeka, Mlečvanska rijeka, Кravica ili Кravička rijeka, Saška rijeka, Opravdića rijeka, Loznička rijeka, Lomanac, Grabovička rijeka, Blječevska rijeka .

U geomorfološkom pogledu reljef opštine Bratunac formiran je u kvartaru (Q) ineogen-kvartaru (NQ). Reljef opštine Bratunac možemo podijeliti na ravničarki dio, uglavnom uz rijeku Drinu, koji zahvata oko 30% površine opštine sa prosječnom nadmorskom visinom od 174 m i brdsko-planinski predio koji zahvata unutrašnji dio opštine sa nadmorskim visinama od 300 do 1098 m. Cijelom dužinom toka rijeke Drine u ovoj opštini formiran je fluvijalni (riječni) reljef. Uglavnom je to erozioni fluvijalni reljef sa izuzetkom područja zvano Ade, koje se nalazi sjeverno od gradskog centra.

U neposrednoj blizini rijeke Drine formirana su manja polja i to: Кrasan polje, Rakovačko polje, Pobrđansko polje, Voljavičko polje, Zaluško polje, Tegarsko polje, Žanjevačko polje i Boljevačko polje.

Na brdsko-planinskom dijelu ove opštine, sa većim nadmorskim visinama, ističu se vrh Javorak (1098 m), zatim Bijeli kamen (808 m) koji se nalazi u blizini naselja Gornji Žlijebac, Orlova bukva (932), brdo Čauš (773 m), vrh Jasenik (744) i dr.

Reljefni oblici u opštini Bratunac: Babino brdo, Debelo brdo, Drenjak, Čauš, Gradac brdo, Javorak, Mratinjsko brdo, Oćenovsko brdo, Orlova bukva, Straževac.
Područje opštine Bratunac bilo je naseljeno još u praistorije o čemu svjedoče praistorijskle nekropole sa humkama. Na prostoru Bratunca postoji više od 1000 stećaka na raznim lokalitetima. Pored praistorijskih nekropola sa humkama, naročito su ovdje česti spomenici iz rimskog doba. Mnoštvo nađenih fragmenata rimske dekorativne arhitekture upućuje na pretpostavku da se na prostoru današnjeg Bratunca nalazio neki rimski hram ili drugi javni objekat, te da je ovo naselje ulazilo u sastav rudarskog područja Argentarie. Na lokalitetu Gradovi, u Voljavici nađeni su i sačuvani temelji dijelova rimske građevine. Ovdje se pretpostavlja da je riječ o ostatku rimskog vojnog logora iz I veka.

Takođe, 1968. godine na području Кonjević polja otkrivena je rimska grobnica sa dva dijela koja pripada početku III veka a sadržavala je veoma bogate nalaze.

Ovo područje se po prvi put spominje pod nazivom Bratunac 1381. godine u dokumentu u kojem se navodi da je preko srednjovjekovnog naselja Crnče kod Drine vodio put iz Srbije u Bosnu (lat. Cerca pireglo de Bratunac), a zatim kao selo 1391. godine Na mjestu gdje je današnji Bratunac, u srednjem vijeku je bila carinarnica, koja je zabilježena i u starim spisima iz 1333. godine. U isto ovo vrijeme spominje se crkva-manastir sv. Marije. To je bila i crkva naseobine trgovaca Dubrovčana, koji su bili katolici u Podrinju. Oni su imali nekoliko svojih naselja na teritoriji opštine Bratunac. Sveštena lica ove crkve su činili posebnu Bratovštinu po čemu je vjerovatno dato ime naselju Bratuncu. Na taj način nastao je ime Bratunac. Postoji još nekoliko teorija o nastanku imena Bratunac. Naime, prema priči starijih stanovnika opštine Bratunac, ime Bratunac je nastao tako što je neki beg, koji je bio najznačajniji u to vrijeme na tom prostoru zvao svog sestrića: „Hodi amo, dajdži moj bratunac…", (sin od sestre-bratanac-bratunac). Prema jednoj verziji Bratunac je dobio ime po keltskom naselju Bratano, čiji su ostaci pronađeni na lokalitetu Mihajljevići nadomak Bratunca.

Bratunac kao zasebno naselje je staro nešto manje od 150 godina. Prostor Bratunca, odnosno grada Bratunca zasnovan je 1898. godine kada je na ovom području bilo samo pet kuća sa tridesetak stanovnika. Među prvim stanovnicima naselja Bratunac bio je Vuk Živanović, sveštenik Srboljub Blažić, Vaso Popović i dr. U ovom periodu takođe je postojao begov han, begov čardak, i stara džamija te je kao handžija radio Bahrija Jelkić. Na prostoru gdje je sada smještena banka je bio „Begov čardak“, a pored njega je bila i prva obrazovna ustanova, osnovna škola. To je bila osnovna škola koja je tada pripadala selu Suha, napravljena 1888. godine. Кao prvi učitelj u njoj spominje se učitelj s prezimenom Lazić.

U ovom periodu Bratunac nije bio ni politička ni katastarska opšina, nego je bio samo zaselak sela Suha, a katastarski je pripadao još selima Repovac i Podčauš. Početak organizovanog otkupa duvana u Bratuncu 1886. godine označava početak ekonomskog razvoja, čemu je doprinijela i izgradnja objekta za otkup i sezonsku preradu duvana 1911. godine.

Izgradnja mosta na rijeci Drini 1926. godine od kapitalnog je značaja kao nagovještaj nove epohe za grad Bratunac i njegovu okolinu.

Tek 1927. godine, 30. septembra, Bratunac dobija status opštine i biva uvršten u spisak mjesta koja treba proglasiti za varošice. Sakralni objekti na području opštine pripadaju novijoj istoriji i to su, uglavnom, vjerski objekti pravoslavne i islamske vjerske zajednice. Danas se dan opštine slavi 25. septembra, iako to nije dan osnivanja opštine.

U centru grada, okružen parkom, nalazi se spomenik žrtvama narodnooslobodilačkog rata 1941—1945, podignut 1978. godine.

Autentični odlomci iz starih spisa, Zorničkog sandžaka od 1519—1533: Bratunac se spominje se u dve nahije, koja je prava ne može se sa sigurnošću znati.

Nahija Budimir 1519, 1533, 1548, Selo Bratina, Vrerovatno se odnosi na Bratunac, jer nijedno drugo selo pod tima nazivom (Bratunac) nije zabeleženo u XVI vijeku u okviru Nahije Budimir

Nahija Srebrenica Bratova (Bratovo) takođe se možda odnosi na današnji Bratunac: „1548. godine zabilježena je jedna baština koja je bila u posjedu popova iz crkve Sv. Marije iz Srebrenice“.
Za vrijeme raspada Jugoslavije i rata u BiH u Bratuncu je pobijeno mnogo Srba od strane muslimanskih terorista. Među brojnim zločinima ističu se oni počinjeni u selima Кravica, Bjelovac, Zalazje, Ratkovići, Blječeva itd. Tom prilikom izmasakriran je veliki broj nenaoružanih srpskih civila, a zločin su počinili srebrenički Muslimani, dugogodišnje komšije istih tih pobijenih Srba, pod vođstvom Nasera Orića. Na teritoriji opštine Bratunac za vrijeme rata u periodu od 1992. do 1995. ukupno je izginulo 3.624 osobe.

 Vikipedija

bratunac iz zraka proljeće  bratunac iz zraka proljeće02 

 

 


 Narodne nošnje srednje Bosne

Posebne karakteristike imale su nošnje srednje Bosne. U ženskim nošnjama tu na prvo mesto dolaze košulje od uzvodnog pamučnog ili mešanog beza,duge do gležnja, sa nabranim klinovima ispod ruke, koji ih čine vrlo širokim.
Zubun kao najvažniji haljetak, ovde nije ujednačen kao u dinarskoj nošnji. Neke nošnje ove oblasti nemaju zubune, već kratke gunjiće ili čerme. Ovi su od crnog sukna uvek, ukrašeni pretežno crvenim gajtanom, ili pak bez veza kao u istočnoj Bosni i Birču.
Pregača u ženskim nošnjama takođe nije bila svuda uobičajen haljetak.
Od obuće pored grublje pletenih opanaka oputaša, karakteristični su za sve tipove nošnje opanci od učinjene kože, različitog oblika i boje.
Čarape su duge do kolena, mahom od crne vune, šarane raznim bojama, i to cvetnim motivima u ističnoj Bosni, dok oko Sarajeva nailazimo i na geometrijsko pletenje.
U nošnji na glavi kod devojaka su karakteristični crven fesić, a kod žena razni oblici kotura ispleteni od pruća, preko kojih dolazi četvrtasta marama, mahom bela bez veza. Muške nošnje u ovoj grupi su mnogo ujednačenije, bez obzira na izvesne specifičnosti kod pojedinih nošnji.
Košulje su takođe od uzvodnog platna, bez veza, sa veoma širokim rukavima, naročito u sarajevskoj nošnji. I kod muških i kod ženskih karakteristične su kerice od konca po rubu rukava.
Gaće za razliku od dinarskih, ovde su svuda veoma širokog tura.
Od suknenih haljetaka glavni su gunjić ili džoka, džemadan, gunj i čakšire. Svi ovi haljetci od crnog sukna, ukrašeni su crnim, crvenim ii modrim gajtanima.
Za celu grupu nošnji u istočnoj i u srednjoj Bosni karakteristični su kod muškaraca na glavi fesovi.
Na nogama su karakteristični tozluci. Od početka dvadesetog veka ušle su izvesne promene i u ovu grupu nošnji.
Jedina krupnija promena u ženskoj nošnji zapaža se u upotrebi dimija od crnog satena u okolini Sarajeva i u dolini Bosne do Zenice.
Sa unošenjem ovog odevnog elementa prestaje nošenje pregače, dok svi ostali delovi ostaju i dalje u upotrebi.
U muškim nošnjama promenu se bile neznatne sve do drugog svetskog rata, otad počinje prodiranje gradskog načina oblačenja u svim nošnjama ove grupe.

Narodne nošnje Podrinja pripadaju skupini srednjobosanskih nošnji.

Srednjobosanske nošnje zahvataju predele u dolini reke Bosne, počev od njenog izvora kod Sarajeva, pa sve do Maglaja, odnosno do planine Ozrena. protežući se na istok preko Ozrena i ogranaka planine Majevice do reke Drine, koja čini istočim granicu; na zapadnoj strani, levo od reke Bosne, ove se nošnje pružaju dolinom Lašve do Travnika, zahvatajući ceo prostor između Lašve i reke Vrbasa, odnosno predele oko Bugojna. Vakufa Gornjeg i Donjeg, a zatim dalje prema Fojnici i dolinom Lepenice sve do granice prema Hercegovini, odnosno do han planine. Južno od Sarajeva ove nošnje protežu se i na planine Bjelašnicu. Treskavicu i Jahorinu i izbijaju na Drinu kod Goražda. I u ovoj širokoj oblasti nailazimo na brojne varijante srpskih i hrvatskih nošnji, dok su muslimanske ujednačene isto kao i u dinarskim nošnjama. Tako na ovom prostom razlikujemo nošnje: ozrensku. tuzlansku, birčansku. sprečansku. srebmičku. osaćansku. varešku. sutjesku (oko Kraljeve Sutjeske). glasinačku. višegradsku. a u dolini Bosne sarajevsku, lepeničku (ovde spadaju nošnje Kiseljaka. Kreševa i Fojnice), zatim bugojansku. travničku, žepčansku i zeničke Vihovine. Od muslimanskih nošnji ovde se izdvajaju nošnje sa Bjelašnice i iz zeničke Vrhovine.

Zorislava Čulić

 pdfZorislava Čulić - Narodne nošnje u BiH

pdfLjiljana Belkašić - Nošnje u Donjem Birču

sar1 Sarajevo Polje oko 1900.god. sar2 Sarajevo Polje oko 1900.god. sarajevo polje Sarajevo Polje oko 1900.god.
 sarajevo polje 1901Sarajevo Polje 1901.
ilidza kolo 1910 Ilidža - kolo 1919.god.
gradska nosnja SA 1901 Sarajevo 1901 - gradska nošnja

                                                                                        

ist.bos birac 19.vijek

 ist.bosna19.v  istocna bosna 19.vijek
 Istočna Bosna - Birač  Istočna Bosna  Istočna Bosna

   

 travnik nos bjelasnica19.v  zenica nos
 Travnik  Bjelašica  Zenica

     

 sar.polj.19.vijek  sarajevsko polje

                                                        Sarajevsko Polje                                                         


sarajevo1sarajevo2

 "Bosanska vila" - 1886.god.br.6

sarajevska parohija1 vila 1913

sarajevska parohija 1sarajevska parohija 1 nastavak

nastavak

sarajevska parohija 2sarajevska parohija 2 nastavak

"Bosanska vila" 1913.god.

saraj1

nastavak

saraj2saraj3saraj4

nastavak

saraj5saraj6

nastavak

saraj7saraj8saraj9

Za  "Golub" Nikola Kašiković 1882.

pdf"Istočnik" 1898. god. - Putovanje Dabro-bosanskog mitropolita Nikolaja po Birču i istočnoj Bosni


SKUD Vojkovići - Sarajevsko Polje - Prosidba

Sarajevsko Polje – Srpske igre

Ženska pjevačka grupa „Sarajevsko polje“