Doboj, Posavina i Semberija – NARODNE NOŠNJE

Posavina

U posavskim nošnjama, nalazimo takođe karakteristike, njima svojstvene.U ženskim nošnjama tu na prvo mesto dolazi košulja od mešanog ili pamučnog platna tkanog na uzvod, rezana u struku i bogato nabrana oko vrata i u pasu pozadi.

U derventskoj nošnji košulje se boje u plavilu za rublje, te imaju plavičastu boju. Prisutan je i tip posavske košulje.Zubun, kao gornji sukneni haljetak dug do kolena, od crnog valjanog sukna, nalazimo samo na levoj strani reke Bosne u nošnjama oko Dervente, Bosanskog Broda, Tešnja, Teslića.

U Lijevču polju i Timaru, zubun je malen od tamno plavog sukna, sa karakteristikama dinarskog zubuna. Na desnoj obali reke Bosne umesto zubuna nosi se kratka čerma ili ljetak od crnog sukna ukrašen vezom od crvenih, crnih i srmenih gajtana.

Zimska gornja haljina duga do niže kukova, sa dugim rukavima, spreda otvorena uvek je od crnog sukna sa ili bez veza.

Pregače posavskih žena imaju posebnu specifičnost. Tkane su u četiri nita dijagonalno sa kvadratnim šarama, potkićene dugim resama od vune. Po veličini su veće i od dinarskih tako da se jedan kraj zadene za pojas.

Osnovna obuća i ovde bili su opanci oputaši.

Čarape su duge od raznobojne vune sa cvetnim motivima.

Nošnja na glavi sastojala se od krpice sa utkanim motivima a na jednom kraju prišivena je vrlo velika svilena kićanka koja pada na čelo kad se krpica stavi na glavu. Ostali deo pada pozadi niz leđa.

U srpskim nošnjama u Semberiji devojke su nosile crvene dublje fesiće ukrašene cvećem ili gustim resama od crne svile, koje su padale oko kape.

U muškim posavskim nošnjama glavnu karakteristiku čine košulja i gaće.

Na glavi su kod muškarca bili u upotrebi fesovi.

************

Srpska nošnja Ozrena, Vozuće i Gostovića se veoma razlikuje od nošnje susjednih Srba. Ona je jednaod bitnih obilježja što ovu grupaciju čini posebnom i drugačijom. Karakteriše se jednostavnošću i odmjerenošću u detalju, u čemu je autentična i bliska duhu pravoslavlja.

Naročito zanimljiv detalj nošnje predstavljale su tkanice koje su cijenjene po bogatstvu i složenosti izrade. Isključivo su domaće izrade, a satkane na stanovima (razbojima). Gaće i košulje su bijele i kod muškaraca su bile veoma rijetku ukrašavane vezom, koje su od pasa na dole bile nabrane, pa se po boju nabora i cijenila njihova otmenost. Oboje su činjeni od pamuka ili lana, ručno satkanog. Preko košulje se nosio gunj ili džemadan, ranije napravljen od čohe, a kasnije (između dva rata) od sukna. Ako je služio kao „zborski“ (svečani), po rubovima je bio ukrašavan crnim gajtanom. Preko košulje se prepasavalo tkanicom, načinjenom u više boja na crnoj osnovi. Zimi su se preko gaća nosile čakšire od čohe ili sukna. Sukno se proizvodilo ručno, a bojilo (vranilo) bojom dobijenom iz kore jasena.

Primjetna je bila razlika između nošnje imućnih i siromašnih ozrenaca. Priča se da su Srbi ovoga kraja nosili i šalvare, ali samo u doba turske vladavine. Muškarci su još nosili opanke, torbicu i kapu. Torbica je izrađivana od vune, a imala je po sebi zadivljujuće lijepe šare. Služila je za nošenje sitnih potrebština. Izrađivane su od veće torbe od kostreti. Torbica je bila neizostavni dio narodne nošnje ovdašnjeg muškarca.

Od kapa se na muškarcu mogla viđeti šubara, šajkača, a u novije vrijeme i kačket. U ranije vrijeme bio je običaj da i mlađi i stariji nose kapu, ali se kasnije mogla viđeti samo na glavama starijih. Od opanaka je bilo dvije vrste; prvi su bili pašnjaci i oni su kupovani, a drugi su bili putravci, proizvedeni u domaćoj radinosti od goveđe kože. Ispod njih su nazuvani šareni priglavci, sapleteni od raznobojne vune.

Već početkom ovoga vijeka se na muškarcu moglo viđeti ponešto od građanskih odijevnih stvari, sa čime je polako izčezavala narodna nošnja, da bi šezdesetih godina i potpuno iščezla.

Ženska nošnja je, takođe, po izgledu i načinu izvedbe slična muškoj. Glavni dio ženske nošnje činila je dugačka platnena haljina, ukrašena vezom oko rukava i kolijera, a ranije su bivale ukrašene i sedefićima. Tako je bilo do 1900. godine, a kasnije se na košuljama moglo primjetiti veoma malo veza.

I žene i djevojke su se opasivale tkanicama. Žensku nošnju je karakterisalo nošenje dviju pregača, kod udatih žena, a đevojke su obavezno nosile samo jednu. Prednja opregača (opreg) je prilično malih dimenzija, dok zadnja opregača (stragača) znatno duža od prednje i imala je dijagonalno zavrnut donji kraj, koji je potom pričvršćivan za gornju ivicu oprega. Pregače su se ukrašavale resama raznih boja, a kao i torbice, izrađivane su tehnikom ulaganja (šare su ulagane u osnovu, te su sabijano brdom, na stanu), glavna šara bila je romb, a ponekad i sasvim uprošteni cvijet. Pred Drugi svjetski rat pregače su se počele izrađivati od industrijske vunice, tih godina, takođe nastaje stragača, a opregovi polako bivaju zamijenjeni keceljama.

Vozućke žene su izrađivale crnobijele opregove sa izuzetno rijetkim dodavanjem crvene boje. Žene oko manastira Ozren su nosile jeleke, načinjene od debljeg, crnog platna. Ljeti su preko košulje nosile haljetak, koji je po ivicama ukrašavan čohom i kadifom, po kojoj su izvođene šare od gajtana. Zimi se preko košulje nocila suknena haljina. Kod žena je bila crna, a kod đevojaka bijela, koje su, takođe niz prsa ukrašavane čojom i gajtanom. I žene i đevojke su na glavama nosile bijele marame, ukrašene jednostavnim, geometrijskim vezom, kojima su se na isti način povezivale. Na nogama su nošene bijele, vunene čarape, a preko njih šareni priglavci, na kojima je preovladavala tamno crvena boja. Opanci su bili „prijesni“ to jest izrađivani su neštavljene, goveđe kože.

Ovako ođeveni, mladići i djevojke, u ruhu bjeline, uhvaćeni u kolo, opasivali bi svojom mladošću crkve i tu je dolazila do izražaja ljepota ove nošnje, ljepota, koja je cijelu godinu pripremana i čuvana samo za jednu priliku. Čuveni zbor je za Veliku Gospojinu, kod manastira Ozren, gđe se iz šire okoline znalo skupiti i do sto hiljada duša, čuven je još bio i zbor za Ognjenu Marinu u Tumarama, a značajno je pomenuti i zbor o Uskrsu kod manastira Vozuća, zbor na Pantelinu kod ruševina manastira Udrim, beglučku molitvu u Stogu, kao i mnoge druge.

Udruženje Ozrenaca i okoline u Hamiltonu

Milenko Đukanović – Tradicija Srba Ozrensko-Dobojskog kr

Zorislava Čulić – Narodne nošnje u BiH

Narodna nošnja u Semberiji predstavlja simbiozu dinarskog i posavskog tipa nošnje. Ispitivanjem su utvrđene tri faze u razvoju ovih nošnji. Prva faza obuhvata period od prvog svetskog rata. Ovu fazu u muškoj nošnji karakterišu čakšire sa širokim turom i kratkim nogavicama, tozluci, gunj, oko pojasa kožni silaj i tkanica, a na glavi fes omotan šalom. U ženskoj nošnji karakteristične su široke i duge košulje sa uglavljenim rukavima nošene bez pregače, gornji haljeci izrađeni od vune, na glavi marama od domaćeg platna. Druga faza obuhvata period između dva rata. Nju karakteriše usvajanje kupovnog materijala za izradu gornjih haljetaka. U muškoj nošnji usvajaju se delovi srbijanske nošnje: »fermen«, »koporan«, uske čakšire. Letnja muška nošnja, gaće sa širokim nogavicama i duga ko-
šulja, koja se nosi preko gaća, predstavljaju osnovne delove mušknošnje, koja je nošena kroz sve tri faze u letnjem periodu, a kod siromašnog stanovništva i kao zimska nošnja. 2ensku nošnju druge faze karakteriše skraćivanje košulje; počinju se nositi pregače i to najpre vunene, domaće izrade, a zatim šivene pregače od kupovnog materijala, a kao gornji haljetak ulazi u upotrebu kožuh. Treća faza obuhvata posleratni period, koji karakteriše postepeno napuštanje
narodne nošnje, tako da danas mušku narodnu nošnju nose još samo stariji ljudi, i to kao svečanu. Stariju mušku nošnju, prve faze, mogli smo odrediti samo na osnovu sećanja kazivača i retkih sačuvanih fotografija. Ženska nošnja, odnosno pojedini njeni delovi, više je u upotrebi. Zadržala se najčešće košulja i kožuh, i to kod starijih i siromašnih osoba, kao svakodnevna nošnja, dok mlađe žene, ako uopšte oblače narodnu nošnju, čine to samo u svečanim prilikama.

Radmila Kajmaković

Kosovski simboli stare srpske nošnje u naseljima Pribinića i Čečave

U pojedinim krajevima našeg naroda još se i danas očuvala stara srpska narodna nošnja, koja za folklor i etnografiju ima naročiti značaj i vrednost. Pored najstarije srpske narodne nošnje, koja se sačuvala u pojedinim mestima u Južnoj Srbiji i potiče upravo iz Dušanovog doba zatim stare živopisne nacionalne nošnje u Crnoj Gori, možemo naći i u nekim krajevima Bosne.

Tako se starinska srpska nošnja očuvala delimično u planinskim krajevima oko Ozrena, a poglavito u planinskim naseljima pitomog sela Pribinića i Čečave, koja se nalaze na domaku našeg srednjevekovnog manastira Liplja.

Kada sam nedavno bio u Pribiniću na jednoj narodnoj crkvenoj svečanosti – osvećenjeu kapele – na pribinićskom groblju, zadužbini sveštenika Stevana Dušanića, ja sam bio prosto očaran i oduševljen lepim patrijarhalnim srpskim običajima i tipičnom narodnom nošnjom.

– Vasilije B. Perović

Za ovu nošnju ne bi se moglo reći da je bogato i raskošno ukrašena narodnim motivima i vezovima, kao što je stara narodna nošnja u Crnoj Gori. Ali, ona je s druge strane mnogoznačajnija i simbiličnija, jer nosi u sebi onaj duboki tragični smisao i pečat nacionalne i kosovske etike, kojom su se napajale i zanosile narodne mase, kroz mučne i duge periode naše krvave prošlosti.

Starinska srpska narodna nošnja, u naseljima oko reke Usore, vrlo je jednostavna i prosta, bez kolorita, ali je zato mnogo prenosna, karakteristična, tako reći, donekle korotna i impresivna.

Muškarci obično nose dugu belu košulju, jednostavno sašivenu od domaćeg lanenog platna, koja doseže skoro do koljena. Preko košulje nose trobojnu tkanicu – pojas u crveno-plavo-beloj boji, crni gunj, od grubog domaćeg sukna, koji je kod svih seljaka potpuno jednako, po jednom tipu skrojen i sašiven, bez ikakvog kinđurenja i raznih nijansa, koje se opažaju kod seljaka u srezu maglajskom. Samo su ivice opšivene. Fermen – jeleče takođe nose.

Samo su svi fermeni, kod seljaka, iz ozrenske zone mnogo ukrašeniji. Tipični su dugi šalovi s resama, koje sam primetio da se u ovom kraju još nose. Ima i može se videti, još gde koji starac koji po starinskom običaju nosi dugu začešljanu kosu, zasečenu na potiljku, a koji će na crkveni zbor dojahati dobrog bosanskog konja, ogrnut u crvenu kabanicu. Kod starijih ljudi, u običaju je da se nose šubare. Za turskog vakta nosili su se crveni fesovi, bez kićanki, a katolici ih još i danas nose.

U novije vreme, mlađe generacije, mesto šubare nose šešire, a mesto opanaka kundure, dok je sve drugo seljačko. Interesantno je napomenuti, da i seljaci katolici u srezu maglajskom nose sličnu nošnju, s tom razlikom, što su kod njih na gunjevima i čakširama crveni gajtani, a kod pravoslavnih crni. Pravoslavno selo Ošve kraj Maglaja ima posve slično nošnju i kod muških i kod ženskih katoličkoj nošnji, jer s katoličkim selima graniči. Samo je razlika u tome, što pravoslavni imaju male krstiće na gunjevima, izvezene za vratom i ne nose danas fesove.

Tip srpskog seljaka u planinskom vencu oko Pribinića i Čečave većinom je mrkog, preplanulog lika, dugih brkova i svih rasnih osobina, koje daju utisak pravog dinarca, sa blagom i pitomom naravlju, pametnim i razboritim nastupom. Gostoprimstvu ovih brđana nema kraja i ravna.

Još održavaju, što se samo u Bosni danas može videti starinske patrijarhalne običaje i zajedničke bratske trpeze, koje će uvek pre početka jela sveštenik blagosloviti i nazdraviti svima domaćinima.

Dok je kod muških u Pribiniću i okolini nošnja prosta, čista i jednostavna, bez varijacija, dotle se kod ženske nošnje opaža nešto, što izaziva, ako se duže posmatra osećaj duboke tuge. Naročito ako se posmatra i studira ženska krpa (marama) koju nose na glavi, obično prebačenu preko glave, niz ramena, slično Crnogorkama, samo što ove nose mesto krpa crne velove. Ove krpe izatkane su od lana ili beza. Izrađene su prosto u četvorokutu. I nema ni jedne, koja nije sa sve četiri strane izrađena crnim florom. A to su obično, jedna ili dve crne bordure, širine do 10. santimetara.

Seljanke iz okoline maglajske, gde se takođe rasni tip našega seljaka, u nošnji i običajima neobično dobro očuvao, nose isto takve krpe, ali bez crnog okvira, što je i kod njih bio običaj ranije, ali je to posle rata sasvim izbledelo. Razlika je samo u tome, što su ženske krpe u ozrenskom kraju bile vežene crnim koncem, u narodnim motivima, a u okolini Pribinića i Čečave, mesto veza nalazi se obično crno platno.

Udate ženske nose ljetak, a to je duga crna haljina od sukna, bez rukava, slična svitnom zubunu, kojega nose Crnogorke. Za razliku od udatih žena, devojke nose bele suknene haljine s rukavima.

Ali što mi je najviše bilo začudo i interesantno jeste, otkuda takav običaj, da se u ovim zabačenim naseljima Bosne nose ovakve krpe na glavi, koje prije znače žalost i crninu, nego radost.

Kada sam upitao jednu sedu osamdesetogodišnju staricu za ovaj običaj, dobio sam klasičan odgovor: „mi smo takav običaj nasledile od naših majki, a sve od starina, i znače večitu žalost, tugu i crninu za izgubljenim srpskim Carstvom na Kosovu.“

Zaista je ovo tačno, da znači opštu narodnu žalost i večitu crninu za izgubljenim carstvom i slobodom, koja je na Kosovu pokopana. Simbol Kosovske tragedije, održavan je i prenošen s kolena na koleno vekovima, po svim krajevima i svim srcima Srpskog naroda. Kao što isto tako simbolično značenje ima i crna svilena derafija, koja se i dan danas nosi oko Crnogorske kape.

No, kod seljanki u naseljima oko Pribinića i Čečave, ima još nešto osobito tipično i upadljivo, a to je način češljanja i razdvajanja kose na sredini čela. Kosa se, tačno na sredini čela razdvoji, i hvatajući jedan deo čela i lica povije preko ušiju, ispod kojih se oplete u venac, a zatim pod grlom pletenice se spoje obično jednom srebrenom parom – brošem. Kod imućnijih seljanki, obično kod devojaka, možete videti po koju nisku dukata, kojom su ukrašene kose ili grudi.

Ovakav način začešljavanja ženske kose, u ovom kraju, kod svih udatih žena je stereotipno, u starinskom duhu i skoro istovetno sa načinom češljanja kose, kod žena u okolini Prizrena.

Ovakav način nošnje, i ovakvo nošenje kose, specijalno kod ženskih nije slučajno. Naprotiv, ono daje smišljenu, simboličnu sliku jedne ucviljene i ožalošćene majke, kojoj je sudbina dodelila da večito nariče i oplakuje svoju decu, svoje sinove junake, koji padoše daleko na bojištu, braneći i žrtvujući se za slobodu i čast svoje otadžbine.

Zar se ovo slobodno ne može primeniti na opštu žalost i tvrdo kameno srce Srpske majke, koja je kroz pet stotina stoleća žalila i oplakivala cvet i diku srpskih sinova, koji padoše na Kosovu „za Krst Časni i Slobodu zlatnu.“

U tom svom velikom bolu za izgubljenom slobodom i slavnim Carstvom, Srpska majka je, sa stojičkim samopregorenjem, spremala i vaspitala, podizala i žrtvovala najbolje svoje sinove, u velikoj nacionalnoj borbi, iz koje je ponikla sloboda i jedinstvo celokupnog našeg naroda.

Tako je Srpski narod, oko Avale, Lovćena Gore i one lepe svete Fruške Gore, Romanije i Veleša nosio i osećao u svojoj duši Vidovdan i Kosovo, više od pet stotina godina.

Sa Kosovom je padao i ustajao, borio se i krvario, živeo i umirao, Krstu služio a Milošem živeo, zanosio i osvajao. Zaista, kroz Kosovsku epopeju iskristalisane su sve najbolje i najsjajnije etničke vrednosti našega naroda.

Bez Vidovdana i Kosova, ne bi bilo onih dubokih i neizgladivih tragova, koji se pokazuju u svima pravcima i na svima poljima našeg narodnog života.

Zato su, kroz Kosovske žrtve, i sve žrtve i krv, od Kosova do danas, osveštana za svagda prava i sloboda Srpskog naroda.

Kroz Kosovske žrtve i kosovske božure, mi se Srbi bolje razumemo, poznajemo i ljubimo, bratimimo i nezaboravljamo. I mi danas nakon 550. godina od Kosovskog boja lakše i svesnije, shvaćamo i razumemo one duhovne i etičke vrednosti, koje su tako dobro i snažno izražene u epu, folkloru, nošnji, viteštvu i drugim manifestacijama našega naroda.

Zato ćemo moći još pre razumeti i shvatiti, otkuda i zašto je naš pravoslavni Srpski narod ovamo u Bosni, uspeo i pored ogromnog tuđinskog pritiska i nebrojenih žrtava, koje je podneo za svoju slobodu da se nacionalno i verski održi i tako sačuva na jedan vidan i trajan način duhovnu i kulturnu vezu sa Lazarevim i Miloševim Kosovom.

Vasilije B. Perović

Bratstvo (Sarajevo), 1939. godine, XV, 9, str. 150 – 154.

https://rtsplaneta.rs/sr_lat/video/3161705/listing/3494/narodne-nosnje-srba-bosanska-posavina